İbn-Haldun “Mukaddime”de kulaktan kulağa yayılan söylentilere yalan karışmasının sebeplerini de anlatıyor. Tarih, iktisat ve sosyoloji gibi birçok konuya değinen 1377 tarihli bu kitapta İbn-Haldun’a göre doğal olanla yalan o kadar iç içe ki onu ayırt etmek oldukça güç. İbn-Haldun bu ayrımı yapabilmek için, bir kaynaktan elde edilen bilginin sürekli teyit edilmesi gerektiğini ifade ediyor.
Yani yanlış bilgiye dair tartışmaların Amerika Birleşik Devletleri’ndeki (ABD) 2016 başkanlık seçimleri sonrasında gerçek bir soruna dönüştüğü düşünülse de aslında bu meselenin izlerini birçok tarihsel metinde görebilmek mümkün.
İlginizi çekebilir: Araştırma: Sosyal medya ve akıllı telefonların yükselişinden bu yana insanlar daha çok yalan söylemeye mi başladı?
Yanlış bilgi internetle beraber hayatımıza girmese de içinde bulunduğumuz dijital çağın, yanlış bilgi sorununa kendine özgü yeni boyutlar kattığını söylemek mümkün. Dolayısıyla çok boyutlu hale gelen bu problemin çözümünde ihtiyaç duyduğumuz beceriler de çeşitleniyor.
kaynak: DETECT
Medya okuryazarlığı, dijital okuryazarlık, dijital medya, haber ve bilgi okuryazarlıkları gibi pek çok alana ve beceriye temas eden bu ihtiyacı tanımlarken kullandığımız temel kavram ise eleştirel dijital okuryazarlık. “Eleştirel dijital okuryazarlık” eleştirel düşünmenin, dijital çağın ayrılmaz bir parçası olduğunu vurguluyor. Teyit’te eleştirel dijital okuryazarlığı sık sık EDO olarak kısalttığımızı görebilirsiniz.
Eleştirel dijital okuryazarlık nedir?
Teyit Sözlük’teki tanımıyla EDO, akıllı telefonlar, tabletler, dizüstü bilgisayarlar ve masaüstü bilgisayarlar gibi araçlar aracılığıyla bilgiyi bulma, anlama, analiz etme, üretme ve paylaşabilme, güvenilir kaynaklara erişebilme, nitelikli olanları ayırt edebilme, çevrimiçi güvenliği sağlayabilme gibi becerilerini ifade ediyor.
Daha basit haliyle, eleştirel dijital okuryazarlık, bilgi edinme yollarımızı geliştirmemizi ve yanlışla da karşılaşabileceğimizin farkında olmamızı sağlayan bir beceriler bütünü olarak düşünülebilir.
Eleştirel dijital okuryazarlık için elzem beceriler
Eleştirel dijital okuryazarlığın içerisinde yer alan becerileri anlamamıza yardımcı olacak bir diğer çerçeve, Greenwich Üniversitesi’nden Juliet Hinrichsen ve Antony Coombs tarafından geliştirilmiş. Hinrichsen ve Coombs’un çerçevesi, eleştirel dijital okuryazarlığı ele almak isteyen eğitimciler için hazırlansa da bizler için de bazı ipuçları barındırıyor. Buna göre eleştirel dijital okuryazarlığı öğrenenler aşağıdaki becerileri taşıyor olmalı:
1- Kod çözme: Dijital medyanın yapılarına ve kurallarına aşina olmak, dijital ürünlerdeki farklı özelliklere karşı duyarlı olmak ve mevcut dijital yöntemleri ve teknikleri kendinden emin bir şekilde kullanabilmek.
2- Anlamlandırma: Bu, kişinin bir metnin oluşturulmasındaki rolünü tanımlamak için kullanılır. Anlamlandırma, metnin içeriği, tarzı ve amacının okuyucunun önceden deneyimleri, bilgisi ve tepkileri ile diyalog içinde olduğu refleksif bir süreçtir. Anlamlandırma hem anlamayı hem de yorumlamayı içerir.
3- Analiz etme: Dijital alanda bilinçli kararlar ve seçimler yapabilme yeteneği. Ayrıca dijitalleştirilmiş materyalin üretimi ve tüketimine eleştirel, estetik ve etik perspektiflerden yaklaşabilmek anlamına gelir.
4- Kişilik: Farklı dijital ortamlarda itibar, kimlik ve üyeliğe ilişkin konulara dair duyarlı olmak. Çevrimiçi kişiliğin bilinçli bir biçimde yönetilmesidir.
5- Kullanma: Kişinin belli bir amaç için dijital araçları uygun ve etkili bir şekilde kullanabilme becerisi. Ayrıca, bireysel ya da bir topluluğun parçası olarak dinamik ve esnek bir şekilde pratik sorunları çözebilmeli, çeşitli yöntem ve yaklaşımlar kullanabilmelidirler.
Medya ve dijital okuryazarlık alanında çalışan Gianfranco Polizzi’nin eleştirel dijital okuryazarlık hakkında on okuma önerisinden oluşan yazının sonunda, eleştirel dijital okuryazarlığı düşünürken akılda tutulması gereken bazı öneriler de bulunuyor.
- Eleştirel dijital okuryazarlık sadece karşılaştığımız çevrimiçi içerikleri değerlendirebilmeyi değil, aynı zamanda internetteki içerik üretim ve tüketim süreçlerini, bunların bilgiyi demokratikleştirebilme potansiyelini ve yapısal kısıtlamalarını da anlamayı içerir.
- Eleştirel dijital okuryazarlık, her yaştan insanın yanlış bilgiden korumasını sağlamanın yanı sıra, dijital medya ile etkileşim kurarak sosyal, sivil ve siyasi katılım alanında da güçlenme sağlama konusunda da gereklidir.
- Eleştirel dijital okuryazarlık, sosyal konular üzerine eleştirel olarak düşünmeyi ve hem kurumsal hem de kurumsal olmayan politikalara katılmayı sağlayabilir. Mesela bireylere, alternatif medyada veya aktivizmde yer almayı kolaylaştıracak becerileri katabilir.
- Kamu sektörü, özellikle eğitim sistemleri, dijital teknolojiler aracılığıyla sosyal ve demokratik katılıma katkıda bulunmak için kapsamlı bir eleştirel dijital okuryazarlık yaklaşımını teşvik etme ve uygulama sorumluluğuna sahip.
Eleştirel dijital okuryazarlığın temel öğelerini farklı biçimde tekrar vurgulayan bu önerilerden sonuncusu, yani eğitim sistemlerinde eleştirel dijital okuryazarlığın yeri, Teyit’in de uzun süredir odaklandığı alanlardan.
Benzer ihtiyaçları hisseden Teyit, 2021’in başlarından bu yana eğitim ortamlarında eleştirel dijital okuryazarlığı tartışmanın farklı yollarını arıyor. Öğretmen Ağı ile birlikte yürüttüğümüz “Öğretmenler için Eleştirel Dijital Okuryazarlık” projesiyle öğretmenler, veliler ve öğrenciler için; “Teyitli Bilgi Kampüste” projesiyle ise üniversite öğrencileri için eleştirel dijital okuryazarlık çözümlerini
öğretmenler ve öğrencilerle birlikte üretiyoruz.
İlginizi çekebilir: Kutuplaşmanın yüksek olduğu dönemlerde haber okuryazarlığını okullara taşımak
Polizzi eleştirel dijital okuryazarlığın yanlış bilgi problemindeki rolünü şöyle özetliyor: “Hakikat ötesi olgusuna eğilmek, hükümetler, şirketler, gazeteciler ve uzmanlar gibi birden fazla paydaşın ortak çabasını gerektiriyor. Vatandaşların buna dahil olmadığını düşünmek yanlış olur. Siyasi yabancılaşma, uzmanlığa olan güvensizlik ve düşük siyasi okuryazarlık önemli bir rol oynarken, herkesin eleştirel dijital okuryazarlıktan yararlanabilmesinin sağlanması hayati önem taşıyor.”
İlginizi çekebilir: Araştırma: 10 soruda sahte haberler nasıl saptanır?
Teyitçilerin en sık kullandığı kavramlardan oluşan Teyit Sözlük posterine yayınlar bölümünden ulaşabilirsiniz.
