Metodoloji

Birden çok aşamadan oluşan ve IFCN ilkeleriyle uyumlu yürütülen üretim süreci şöyle işler:

A. TARAMA

İşe şüpheli haberlerin taranmasıyla başlanır. Burada en büyük yardımcılar takipçilerdir. İnternette karşılaştıkları bilginin doğruluğundan emin olamayan kullanıcılar Facebook, Twitter, WhatsApp ve e-posta aracılığıyla Teyit’e şüpheli buldukları bilgileri gönderir. Bunlar “bildirim” olarak da adlandırılır.

Sosyal medya ve WhatsApp ihbar kanallarından iletilen şüpheli bilgilerin yanı sıra, editörler her gün yaptıkları internet taramasıyla buldukları şüpheli haberleri toplar. Köşe yazarları için Qoshe, günlük gazeteler için Medyatakip ve Interpress, Twitter için Tweetdeck, haber siteleri, trol hesaplar ve siyasilerin hesapları, Facebook için şüpheli haber listeleri ile haber siteleri, virallik tespiti için Crowdtangle başta olmak üzere yaygınlık ölçmekte kullanılan belli başlı araçlara başvurulur.

Toplanan tüm şüpheli bilgiler, “Dubito” ismini verdiğimiz bir panelde buluşur. Bu sayede, tek bir sayfada tüm iddialar derlenir ve yönetilebilir.

B. SEÇME VE ÖNCELİKLENDİRME

Toplanan iddialar arasında zamanı verimli kullanabilmek açısından seçim yapabilmek için üç kriterli bir önceliklendirme uygulanır.

İlk önce iddianın verilere ve somut delillere dayanılarak doğrulanabilir olup olmadığı kontrol edilir. İki kişinin ya da bir grubun aralarında konuştukları iddia edilen ve konuşma esnasında orada bulunmadıkça doğruluğunun tespit edilmesi mümkün olmayan konular, kişiler ulaşılabilir olsa bile incelemeye alınmaz. Geleceğe dair öngörüler ve iddialar ile gerçekleşmesi beklenen olaylara dair varsayımlar da incelenebilir değildir.

Kişiler arası konuşmalar, yorumlar, varsayım ya da gelecek öngörüsü içeren iddialar ile izi sürülemeyecek kadar geçmiş tarihte yaşanmış olaylar bu aşamada elenir. İddia doğrulanabilir değilse, bir daha bakılmamak üzere kaldırılır.

Doğrulanabilir iddialar arasında, normal zamanlarda önem ve yaygınlık (viralite), kriz zamanlarında ise ilaveten aciliyet kriterlerine göre seçim yapılır. Kriterler yaygın olmayan bir içeriğin oluşturulmayacağı anlamına gelmez; birden fazla iş arasında yaygın olanın önceliklendirileceğini ifade eder.

Viralite: İnternet kullanıcılarının gündeminde olması, belli bir miktarın üzerinde paylaşım almış olması. Virallik ölçütü şüpheli haberin yayıldığı sosyal medya mecrasına göre farklılık gösterebilir.

Önem: Bireyler, topluluklar, gruplar, sistemler, haklar veya demokrasinin etkilenmesine sebep olabilecek içerikte olması.

Aciliyet: Duygusal kırılmaların yaşandığı, toplumsal öfke ve korkunun alevlendiği kriz anlarında ortaya çıkan, viral olmasa dahi çabucak doğrulanması gereken nitelikte olması. (Kriz anı: Duygusal yükselişlerin, travmatik olayların yaşandığı, toplumda polarizasyonun yükseldiği, olaylara bağlı nefret söyleminin arttığı dönemler, seçim dönemleri, sistemsel değişimler, doğal ve insana bağlı afetler)

İddia bu kriterleri karşılıyorsa, kimin inceleyeceği belirlendikten sonra araştırma başlar. Önceliklendirme kriterleri dışında kalanlar ise arşivlenir ve zaman içinde yayın kriterlerini karşılar hale geldiklerinde yeniden incelemeye alınabilir.

C. ARAŞTIRMA VE DELİLLER

İncelenen iddianın doğruluğuna ya da yanlışlığına işaret eden en az iki delil ortaya çıkarılır. Bu deliller doğrulanabilir ve tüm kullanıcıların ulaşabileceği kaynaklardan elde edilmiş olmalıdır. Deliller birbirini de doğrulamalı, aralarında tutarsızlık olmamalıdır. Ardından analiz yazım aşamasına geçilir.

Teyit delilleri, kamuya açıklık ve kesinlik ölçütlerine göre şu öncelik sırasına göre değerlendirmeye alır:

  • Dijital yollarla elde edilebilecek açık veriler
  • Somut belge ve dokümanlar (Resmi)
  • Somut belge ve dokümanlar (Gayriresmi)
  • Belli bir konuyla birinci tarafların görüşleri (Kendisi, birinci dereceden yakını, avukatı vs.)
  • Uzman görüşleri

İnternet üzerinde bir bağlantı ile erişilebilecek kaynak ve deliller, linklerin kaybolma veya değişme gibi durumlarda ilk görüldüğü halleriyle korunmalarını sağlamak için arşivlenir ve analizde bu arşiv linkiyle paylaşılır. Bir bağlantı ile erişilemeyecek delillerin görüntüleri tercih edilir. Arşivlenmiş kaynak linkleri analiz metni içindeki uygun kelimeler veya cümlelere gömülür.

İddiayı doğrulayabilecek tek yer kurum ya da kişinin kendiyse, somut belge veya delil istenir. Konu belgelenebilecek nitelikte değilse, yegane kaynak kişinin kendisiyse, delil kabulü konusunda esnek davranılabilir. İkinci bir delil araştırılır.

Doğrulama ya da yanlışlama için kullanılan dijital araçlara ek olarak ulaşılabilecek tüm kaynaklara ulaşıp haberin doğruluğunu ya da yanlışlığını teyit etmek için çalışılır.

Analizde tespit edilen tüm delillere, “kaynaklar” adlı ayrı bir bölümde herkesin ulaşabileceği şekilde yer verilir. Böylece okuyucunun bilginin doğruluğunu denetleyebilmek için verilere ulaşması kolaylaştırılır, doğrulama sürecini izleyebilmesi, eksik ve hataları tespit edebilmesi sağlanır.

Tüm kaynakların orijinal linkleri, kaynağın adı ve kaynağın yayın tarihiyle birlikte bu bölümde gösterilir. (Örneğin, kaynak sayfanın adı, kaynak linkin içinde yer alan bilgiye dair özet, tarih)

Çevrilen ya da farklı bir yayın kuruluşundan alınan metinlerde, metnin yayınlandığı orijinal sayfa ve yazarının adı kaynaklarda gösterilir. Çeviriyi yapan kişinin ismi ile kapak görselinde kullanılan resmin sahibi de bu kısımda verilir. (Örneğin; metnin orijinal halinin yayınlandığı sitenin adı, orijinal metnin başlığı, metnin yazarının adı)

Eğer yazı başka bir site tarafından Türkçeleştirilmişse kaynak gösterme şu şekilde olur: Metnin orijinal halinin yayınlandığı sitenin adı, orijinal metnin başlığı, metnin yazarının adı, çeviren sitenin adı, çeviren kişinin adı.

D. YAZIM

Teyit’te yayınlanacak analizlerde kamunun bilgi edinme hakkı gereği, belli bir yapı izlenir. Yanıltıcı ve bilgiyi saklayarak erişimi artırmayı amaçlayan tekniklerden uzak durulur. Akış, olay bazında gerekli olduğunda değiştirilmeye açık olmakla birlikte, kural olarak şu şekildedir:

  • Başlık: Başlıkta iddianın ne olduğu açıkça ifade edilir.
  • Analizin sonucu: Sitede ilgili kutucukta analiz sonucu aktarılır.
  • Yanlış bilginin türü: İddia yanlışlanmışsa, hangi yanlış bilgi türüne ait olduğu ilgili kutucukta belirtilir.
  • Bulgular: Yapılan analizde elde edilen ve analizin sonucunu doğrudan etkileyen bulgular, maddeler halinde sıralanır.
  • Giriş: Bu bölüm, iddianın kaynağını ortaya koyar ve doğru bilgi açısından yarattığı tehdidi ifade eder.
  • Bulgularla özet: Yapılan analizde varılan sonuç, maddeler halinde özet olarak aktarılır.
  • İddianın kaynağı ve yaygınlığı: Bu bölüm, iddianın kaynağını ortaya koyar ve doğru bilgi açısından yarattığı tehdidi rakamlarla ifade eder.
  • Varsa, iddianın geçmişi: İddia ilk kez öne sürülmüyorsa, arka planı aktarılır.
  • Analiz: Sonuca nasıl varıldığı, adım adım ve tüm kanıtlarla birlikte analiz edilir. Teyit yöntem ve araçları aktarılır.
  • Varsa konunun arkaplanı: Eğer iddiadan bağımsız olarak konu uzun zamandan beri gündemdeyse arka planı aktarılır.

E. YAYIN

İç doğrulama süreçleri gereği toplanan kaynaklar ve hazırlanan analizler, analizi yazan yazar dışındaki en az iki editör tarafından okunarak kontrol edilir. Bu kontrol iki aşamalıdır. İlk aşamada delillerin kontrolü, delillerin doğruluğunun kontrolü, delillerin uyumunun kontrolüne bakılır. İkinci aşamada, anlatımın sadeliğine, geri tepme etkisini en aza indirecek şekilde anlatımın kurgulanıp kurgulanmadığına ve imlaya bakılır.

Analizdeki delillerin doğru olmadığı, kaynakların güvenilir olmadığı veya delillerin birbirini doğrulamadığı tespit edilirse, analiz yayınlanmaz; ancak kullanıcılara duyurulur.

Elde edilen veriler ışığında, incelenen iddiaya dair dört farklı kategoride sonuç elde edilebilir:

  • Doğru: İncelenen iddianın doğru olduğuna dair veriler elde edilmiştir.
  • Yanlış: İncelenen iddianın yanlış olduğuna dair veriler elde edilmiştir.
  • Karma: İncelenen çoklu önermenin hem doğru hem de yanlış (ya da hem doğru hem belirsiz, ya da hem yanlış hem belirsiz) bilgiler içerdiğine dair veriler elde edilmiştir.
  • Sonuçlandırılamadı: İncelenen iddiaya dair veriler elde edilmiştir; ancak bu veriler iddianın doğru, yanlış ya da karma olduğuna dair bir sonuca ulaşmak için yeterli değildir.

İddia sonucu “Yanlış” olarak tespit edilen yanıltıcı bilgiler, bilginin niteliğine ve niyetine göre yedi farklı kategoride değerlendirilir:

  • Bağlamdan koparma: Doğru bir bilginin, içinde bulunduğu olaylar, durumlar veya ilişkiler örgüsünden koparılarak farklı bir anlatı içinde sunulması.
  • Çarpıtma: Gerçek anlamından saptırarak yanlışa sürüklemek veya yönlendirmek için oluşturulan içerikler.
  • Hatalı ilişkilendirme: Bir olayı gösterdiği ya da anlattığı iddiasıyla ilişkilendirilen fotoğraf, video, alıntı ya da haber başlığının başka bir olaya ait olduğu durumlar.
  • Manipülasyon: Gerçek bir bilgi ya da görüntünün kandırma amacıyla manipüle edilmesi. Seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme.
  • Parodi: Çoğunlukla haber formatına benzer şekilde, eğlence ve alaya alma amaçlı yazılan metinlere denir.
  • Taklit: Bir kişi ya da kurumun taklidini yaparak kişinin veya verilen bilgilerin doğru olduğu algısını yaratma ya da karşı propaganda hedefiyle oluşturulur. Sıklıkla güvenilir, itibarı yüksek, bilinen, ana akımlaşmış gerçek kaynakların isimleri ya da logoları taklit edilir.
  • Uydurma: Kandırmak ve hasar vermek için tamamı üretilmiş, herhangi bir gerçeklik payı bulunmayan içerikler.

F. CEVAP HAKKI

Yanlış bilgi yaydığı tespit edilen kişi veya kurum, cevap hakkını kullanabilir. Cevap hakkı başvurusu [email protected] e-posta adresine yapılır.

Başvuruyu yapan kişi ile haberde kaynak gösterilen kişi ya da kurumun aynı olduğundan emin olmak için çift aşamalı doğrulama metodu izlenir.

Başvuru değerlendirildikten sonra, cevap ilgili metinde editörün uygun gördüğü şekilde değerlendirilir.

G. ETKİ İZLEME

Analiz yayınlandıktan ve sosyal medya kanalları aracılığıyla kullanıcıya ulaştırıldıktan sonra, yanlış bilgiyi yayan sosyal medya hesapları ve haber siteleri kontrol edilir.

A. TARAMA

Teyit, siyasi parti liderlerinin, parti sözcülerinin, gündemde etki yaratan ve/veya Twitter’da 2 milyondan fazla takipçisi olan aktif siyasetçilerin demeçlerini; parti internet sitelerinde, medyada yer alan haberlerde ve sosyal medya paylaşımlarında tarar. Televizyon programlarına katılan siyasetçilerin konuşmaları, kanalların canlı yayınları veya YouTube benzeri mecralar aracılığıyla takip edilir.

Siyasetçilerin meclis konuşmaları TBMM’nin internet sitesinden veya Meclis TV’den takip edilir. Siyasetçilerin katıldığı mitinglerin canlı yayınlarından veya bant kayıtlarından incelenebilir iddia içeren demeç tespiti için yararlanılır.

Google Alert yardımıyla anahtar kelime ve kelime gruplarına bağlı kalarak siyasetçilerin yorum, iddia ve konuşmalarından anlık haberdar olunur. Siyasi partilerin YouTube hesaplarında paylaştıkları videolar tarama sürecinin parçasıdır.

B. SEÇME VE ÖNCELİKLENDİRME

İddia incelenebilir olmalıdır

Siyasetçilerin analiz edilecek iddialar içeren demeçleri belirlenirken öncelikle incelenebilirlik prensibine dikkat edilir. Bir iddianın incelenebilirlik prensibini karşılaması için, siyasetçi tarafından dile getirilen şüpheli bilginin, açık kaynaklara ve herkes tarafından erişilebilecek bilgilere dayanılarak çürütülebilir veya doğrulanabilir olması gerekir.

Siyasette referans değeri taşıyan kulis bilgileri veya kapalı kapılar ardında geçen konuşmalar açık ve güvenilir kaynaklar tarafından teyit edilemeyeceğinden dolayı incelenemez. Ayrıca, siyasetçiler arasındaki kişisel ithamlara dayalı iddialar incelenemez.

Türkiye'nin önemli problemleri önceliklendirilir

Teyit, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına yönelik, uluslararası standartlardaki metodolojiye sahip araştırmalar ve farklı kurumlar tarafından yapılan anketleri (1, 2, 3, 4, 5) referans alarak, siyasetçilerin iddiaları arasından öncelikle inceleyeceği beş konu başlığını belirlemiştir. Bu konular, Türkiye seçmeninin “önemli problemler” olarak gördüğü başlıklardır.

Bu başlıklar şöyle:

  • Ekonomi ve istihdam
  • Eğitim
  • Mülteciler ve göç
  • Ulusal güvenlik
  • Adalet

Uzun dönemli toplumsal fayda yaratacak konular önceliklendirilebilir

Teyit, incelemeye alacağı iddiaları belirlerken toplumda öfke yaratan, çatışmayı körükleyen, kutuplaşmayı derinleştiren ve nefret suçunu tetikleyebilecek iddiaları öncelikle ele aldığından emin olur.

Ayrıca, Teyit akademik araştırmalara ve anket çalışmalarına göre (1, 2, 3) Türkiye’nin uzun vadede aşama kaydetmesinin toplumun faydasına olacağı, yukarıda belirtilen beş maddenin dışında kalan, iklim ve cinsiyet eşitliği konularını da önceliklendirir.

Krizler ve seçmen davranışını etkileyebilecek iddialar önceliklendirilebilir

Siyasetçilerin seçim, referandum, plebisit gibi halk oylamasının gündem olduğu dönemlerde, seçmen davranışını etkileyebilecek iddiaları hızlıca değerlendirmeye alınır.

Yanıltıcı bilginin düzeltilerek, demokrasiyi, halk sağlığını ve toplumsal barışı etkileme riskini azaltmak Teyit’in yayıncılık sorumluluğudur. Seçim güvenliği ve seçmen davranışını etkileyebilecek beyanatlar ile kriz zamanlarında yetkililerin yapacağı açıklamalar öncelikli incelenecek iddialar arasındadır.

İnternette sıkça paylaşılan ve/veya gündem belirleyen iddialar önceliklendirilir

Teyit, siyasetçilerin hangi demeçlerini öncelikle inceleyeceğine karar verirken internetteki paylaşım sıklığını kriter olarak alabilir. Aynı zamanda, şüpheli bilgileri içeren bir iddianın pek çok haber kuruluşu ve internet haber sitesi tarafından yayınlanması, iddianın geniş bir seçmen kitlesine erişebileceği hesaba katılarak önceliklendirilir.

Siyasetçiler televizyon kanallarında katıldıkları programlarda dile getirdikleri beyanlar, yaygınlaşma kapasitesi nedeniyle öncelik sıralamasında üstte yer alır. KONDA Barometre araştırmasına göre araştırmaya katılanların yüzde 72’sinin haberleri takip etmek için televizyona başvurması televizyonun hala en çok kullanılan medya mecralarından birisi olduğunu gösterir.

C. ARAŞTIRMA VE DELİLLER

İncelenen iddianın doğruluğuna ya da yanlışlığına işaret eden en az iki delil ortaya çıkarılır. Bu deliller doğrulanabilir ve tüm kullanıcıların ulaşabileceği kaynaklardan elde edilmiş olmalıdır. Deliller birbirini de doğrulamalı, aralarında tutarsızlık olmamalıdır.

Teyit delilleri, kamuya açıklık ve kesinlik ölçütlerine göre şu öncelik sırasına göre değerlendirmeye alır:

  • Uluslararası resmi kurumlar, çok uluslu birlikler, ulusötesi sivil toplum kuruluşlarının sağladığı veri setleri
  • Dijital yollarla elde edilebilecek açık veriler
  • Somut belge ve dokümanlar (Resmi)
  • Somut belge ve dokümanlar (Gayriresmi)
  • Belli bir konuyla birinci tarafların görüşleri (Kendisi, birinci dereceden yakını, avukatı vs.)
  • Uzman görüşleri

İnternet üzerinde bir bağlantı ile erişilebilecek kaynak ve deliller, linklerin kaybolma veya değişme gibi durumlarda ilk görüldüğü halleriyle korunmalarını sağlamak için arşivlenir ve analizde bu arşiv linkiyle paylaşılır. Bir bağlantı ile erişilemeyecek delillerin görüntüleri tercih edilir. Arşivlenmiş kaynak linkleri metnin içindeki uygun kelimeler veya cümlelere gömülür.

İddiayı doğrulayabilecek tek yer, kişinin kendisi ise somut belge veya delil istenir. Eğer konu belgelenebilecek nitelikte değil ve yegane kaynak kişinin kendisi ise delil kabulü konusunda esnek davranılmaz. Eğer siyasetçi tarafından somut delil sağlanamazsa analiz somut verinin olmadığı ve şüpheli bilgi olduğu vurgulanarak sonuçlandırılır veya incelemeye alınmaz.

Demeç kontrolü için kullanılan dijital araçlara ek olarak ulaşılabilecek tüm kaynaklara ulaşıp haberin doğruluğunu ya da yanlışlığını teyit etmek için çalışılır. İddia incelemesinde tespit edilen tüm delillere, “kaynaklar” adlı ayrı bir bölümde herkesin ulaşabileceği şekilde yer verilir. Böylece okuyucunun bilginin doğruluğunu denetleyebilmek için verilere ulaşması kolaylaştırılır, doğrulama sürecini izleyebilmesi, eksik ve hataları tespit edebilmesi sağlanır.

D. YAZIM

Teyit, yayınlanacak demeç kontrolünde okuyucuların konu hakkında bilgi edinmelerini kolaylaştırmak adına belli bir akışı izler. Herhangi bir partinin içeriğinin ve propagandasının etkileşimini artırmaktan kaçınır. Belirlenen şablon gerekli hallerde değiştirilmekle birlikte aşağıdaki gibidir:

  • Başlık: Siyasetçinin iddiası aktarılır.
  • İddia alıntısı: Siyasetçinin dile getirdiği iddia cümlesidir.
  • Analizin sonucu: Sitede ilgili kutucukta analiz sonucu aktarılır.
  • Yanlış bilginin türü: İddia yanlışlanmışsa, hangi yanlış bilgi türüne ait olduğu ilgili kutucukta belirtilir.
  • Bulgular ve sonuç: İddia incelemesi sonucunda ulaşılan bulgular bu bölümde yer alır. Bulgularla birlikte iddianın (varsa) yanıltıcı yönü belirtilir.
  • Giriş: Bu bölüm, iddianın ortaya çıktığı kaynağı ortaya koyar ve bilgi düzensizliği açısından yarattığı tehdidi ifade eder. İddianın incelenme gerekçesi bu kısımda yer alır.
  • Bulgularla özet: Yapılan analizde varılan sonuç, maddeler halinde özet olarak aktarılır.
  • Varsa, iddianın geçmişi: İddia ilk kez öne sürülmüyorsa, arka planı aktarılır.
  • Analiz: Sonuca nasıl varıldığı, adım adım ve tüm kanıtlarla birlikte analiz edilir. Teyit yöntem ve araçları aktarılır.
  • Varsa konunun arkaplanı: Eğer iddiadan bağımsız olarak konu uzun zamandan beri gündemdeyse arka planı aktarılır.
  • Hesap verebilirliğe davet: Demeç kontrolünün amaçlarından biri siyasetçileri seçmenlerine karşı hesap verebilir ve şeffaf bir konumda tutmaktır. Bu kısım ile seçmenlerin, siyasetçilerin ifadelerindeki yanıltıcı ifadeler için onları uyarmasını kolaylaştırmak hedeflenmektedir.

E. YAYIN

İç doğrulama süreçleri gereği toplanan kaynaklar ve hazırlanan içerik, demeç kontrolünü yapan yazar dışındaki iki editör tarafından da kontrol edilir. Bu kontrol iki aşamalıdır. İlk aşamada delillerin kontrolü, delillerin doğruluğunun kontrolü, delillerin uyumunun kontrolüne bakılır. İkinci aşamada, anlatımın sadeliğine, geri tepme etkisini en aza indirecek şekilde anlatımın kurgulanıp kurgulanmadığına ve imlaya bakılır.

Elde edilen veriler ışığında, bulgular aktarılır ve incelenen iddianın yanıltıcı yönü bulgularla birlikte okuyucularla paylaşılır. Yanıltıcı bilgiler, bilginin niteliğine ve niyetine göre farklı kategorilerde değerlendirilir:

  • Çarpıtma: Gerçek anlamından saptırarak yanlışa sürüklemek veya yönlendirmek için aktarılan bilgiler.
  • Bağlamdan koparma: Bir bilginin, içinde bulunduğu olaylar, durumlar veya ilişkiler örgüsünden koparılarak farklı bir anlatı içinde sunulması.
  • Dayanaksız: Ortaya atılan iddianın yeterli delille desteklenmemesi.
  • Doğru, ama…: İddiada doğru bilgiler aktarılmasına rağmen, konunun farklı boyutlarının göz ardı edilmesiyle ortaya çıkan yanıltıcı durum.
  • Tartışmalı: Konu hakkındaki verilerin bir kısmının iddiayı incelemeye yardımcı olması ancak birbiriyle çelişen bilgiler içermesi.
  • Uydurma: Kandırmak ve hasar vermek için tamamı üretilmiş, herhangi bir gerçeklik payı bulunmayan içerikler.
  • Abartma: Ortaya atılan iddiayla, bir olayın, bilginin, verinin abartılarak aktarılması.
  • Cımbızlama: İddianın, güvenilir bir veri ve bilgi kaynağının sadece iddia sahibinin savını güçlendirecek kısımlarına referans verilerek dile getirilmesi, geri kalanın yok sayılması.

F. CEVAP HAKKI

Yanlış bilgi yaydığı tespit edilen kişi, cevap hakkını kullanabilir. Cevap hakkı başvurusu [email protected] e-posta adresine yapılır.

Başvuruyu yapan kişi ile iddiada kaynak gösterilen kişinin aynı olduğundan emin olmak için çift aşamalı doğrulama metodu izlenir.

Başvuru değerlendirildikten sonra, cevap ilgili metinde editörün uygun gördüğü şekilde değerlendirilir.