#teyitpedia’da okuyuculara dijitalde eleştirel düşünme becerileri kazandırmayı; yanlış bilgi sorununa dikkat çeken ve teyitçiliğin önemini aktaran içeriklerle internet kullanıcılarının teyitçi gibi düşünmesine katkı sunmayı amaçlıyoruz.
Bunu yapmak için kimi zaman orman yangınları ya da silahlı çatışmalar gibi akut krizlerde sosyal medyada karşımıza çıkabilecek yanlış bilgileri derleyip bilgi karmaşasını düzenlemeye odaklanıyoruz. Kimi zaman da tersine görsel arama gibi teyitçilik yöntemlerinin nasıl etkili kullanılabileceğini rehberleştiriyoruz.
Krizlerle dolu bir günden sakin bir güne, bir teyitçiden normal bir sosyal medya kullanıcısına, herkes için ve her zaman geçerli olabilecek basit bir öneri: şüphe kasını çalıştırmak. Teyit hem eleştirel dijital okuryazarlık atölyelerinde hem de sosyal medya iletişiminde şüphe kası kavramına çok sık yer veriyor. Peki bu şüphe kası ne demek?
Şüphe kası ve teyitçiliğe dair diğer kavramlara ilişkin stickerları buradan cihazlarınıza indirebilir veya GIPHY’den erişebilirsiniz.
Şüphe kası: Bilginin doğruluğuna şüpheyle yaklaşma dürtüsü
Basitçe, internette gördüğümüz bir bilgi doğru mu yoksa yanlış mı diye düşünmemizi sağlayan dürtüye ‘şüphe kası’ diyoruz. Tıpkı vücudumuzdaki diğer kaslar gibi, karşımıza çıkan bilgilerin doğruluğundan şüphelenmek de tekrar ettikçe güçlendiği için bunu bir kasa benzetiyoruz. Teyit Sözlük’te ‘kişinin, bir bilgiyle karşılaştığında hemen inanmayıp kendini frenleyerek bilginin doğruluğuna şüpheyle yaklaşma dürtüsü’ olarak tanımlanıyor.
Türü ve arkasındaki motivasyonlar farketmeksizin yanlış bilginin önüne geçebilmek için bireysel olarak atılabilecek ilk adım şüphe kasını çalıştırmak. Karşılaştığımız içeriklere şüpheyle yaklaşıp, bilginin kaynağını ve kaynağın güvenilirliğini sorgulamak ve bu basit adımları her şüpheli bilgi için tekrar etmek yanlış bilginin yayılmasını engelliyor.
Her şeyden ve herkesten şüphe mi duymalıyız?
Şüphe kası, yanlış bilgi psikolojisinden birçok kavramı içinde barındıran, yanlış bilgiye karşı bağışıklık kazanma yöntemlerini tek bir hamlede anlatmanın hızlı bir yolu. Ancak bu şüphenin sınırları da var.
Şüphe yalnızca teyitçilerin önem verdiği bir konu değil. Komplo teorislerisyenleri tarafından da fazlaca sahipleniliyor. Ancak şüphe kası, komplo odaklı düşünme yapısındaki sinizmden farklı. Farkı anlamak için Stephan Lewandowsky ve John Cook’un yazdığı Komplo Teorisi El Kitabı’na göz atılabilir.
İlginizi çekebilir: Nereye kadar şüphe duyacağız?
Teyitçilerin vurguladığı şüphecilik (skepticism), manipülasyon potansiyelinin farkındalığı ve gerçeği doğru bir şekilde anlama arzusu olarak tanımlanabilir. Sonu komplo teorilerine çıkan paranoid şüphe ise ‘hiçbir şey tesadüf değildir, hiçbir şey göründüğü gibi değildir ve her şey birbirine bağlıdır’ önermelerini, kanıtlar aksini gösterse de önde tutar.
Şüphe kası tıpkı diğer kaslarımız gibi pratik yaptıkça güçleniyor
Daha önce yayınladığımız yanlış bilgi psikolojisi, zihinsel (ve dolayısıyla sosyal) dayanıklılığımız konusunda bize yardımcı olabilecek psikolojik kavramları açıklıyor. Yanlış bilgiyi yavaşlatmak için ihtiyaç duyduğumuz kaynakların beynimizde, kullanılmayı bekliyor olduğu vurgulanıyor. Sayılan araçlar şüphecilik, duygusal şüphecilik, tetikte olmak, analitik düşünme ve direnç. Şüphe kasını da tüm bu davranış biçimlerini içinde barındıran bir alet çantası gibi düşünebiliriz.
Peki ihtiyaç duyduğumuz her şeye sahipsek şüphelenmek neden zor? Karşılaştığımız her bilginin doğru olmayabileceği ihtimali neden bazen aklımızdan uçup gidiyor ve bilginin doğruluğundan emin olmadan paylaş butonuna basıveriyoruz?
Yanıt için bir kişinin spor salonundaki ilk antremanıyla yirminci antremanı arasındaki fark düşünülebilir. Nefes nefese kalınan, antremanı yarıda bırakma fikrinin hemen köşeden insanı izlediği ilk günü, doğruymuş gibi görünen, doğru olmasını istediğiniz, inançlarınızla paralel giden bir bilginin doğru olmadığını duyduğumuz ilk ana benzetebiliriz.
Zihnimiz, sorunları çözerken daha fazla düşünce ve çaba gerektiren yollardan ziyade daha basit, daha kolay yolları kullanmayı tercih ediyor. Mümkün olduğunca az zihinsel çaba sarf edecek şekilde evrimleşmişiz. Yani bilişsel olarak cimriyiz. İnançlarımızla çelişen bilgilerle karşılaşmanın ardından yaşadığımız olumsuz deneyimi hafifletmek için güvenilir bilgileri reddetmeye eğilimliyiz. Şüphe kasını ilk denemede harekete geçirmek de bu yüzden zor. Doğru olduğuna inandığımız bir bir bilgiden şüphe etmek ve araştırma yapma alışkanlığı, tıpkı spor salonuna her gün gidebilmek gibi çaba gerektiriyor.
Şüphe kasını çalıştırmaya yaracak birkaç kilit soru var, karşılaştığımız bilgilerle etkileşime girmeden önce bu sorulardan birkaçını zihnimizde döndürmek, yavaşlamamıza yardımcı olabilir.
- Karşılaştığım bilgiyi okuyunca nasıl hissettim? Sinirlendim, gururlandım ya da panikledim mi?
- Bu haberde eksik bir bilgi var mı? Olayın önemli bir parçası dışarıda bırakılmış olabilir mi?
- Bu içeriği kim paylaştı?
- Herhangi bir kaynak gösterilmiş mi?
- Güvenilir bir kaynak mı?
- Bu bilgi kimin işine yarayabilir, kime zarar verebilir?
Teyitçilerin en sık kullandığı kavramlardan oluşan Teyit Sözlük posterine yayınlar bölümünden ulaşabilirsiniz.
