Yanlış bilgiyi yalnızca üretimindeki niyete ya da ya da bir niyetin olmayışına bakarak tasnif etmek ne kadar mümkün? Sahte bir içeriği üretip yayan aktörleri ve özelliklerini ne kadar tanıyabiliyoruz? Peki bir de kılık değiştirerek kendilerinden farklı maskeler takıyorlarsa şüphe kasımızı nasıl çalıştırabiliriz?
Seçim dönemleri belirsizliklerin yoğun olduğu, siyasi kutuplaşmanın arttığı ve dolayısıyla yanlış bilgi yayılımının daha yoğun yaşandığı dönemlerden. Bu dönemde süreci ya da sonucu etkilemeye yönelik yanıltıcı içerikler farklı biçimlerde karşımıza çıkabiliyor. Bunlardan biri de asimetrik propaganda. İnternetin anonimliğe imkan tanıyan doğası, özellikle seçim dönemlerinde asimetrik propaganda örneklerinin artmasına neden oluyor.
Asimetrik propaganda nedir?
Bir grubun kendi propagandasını, karşı cephesinde yer aldığı grubun biçimine bürünerek, onu taklit ederek yayması durumunu asimetrik propaganda olarak tanımlıyoruz. Bu taktiklerin amacı, karşı tarafta bir kafa karışıklığı yaratmak, güvensizlik uyandırmak veya hedef kitlenin bakış açısını değiştirmek olabilir.
Asimetrik propaganda taktikleri arasında, yanlış ve yanıltıcı bilgilerin yayılması, manipüle edilmiş fotoğrafların kullanılması, taklit sosyal medya hesaplarının oluşturulması veya ele geçirilmesi, troll hesapların kullanılması, kişisel bilgi toplama ve manipülasyon gibi teknikler yer alabilir. Örneğin, bir siyasi partinin seçim döneminde rakip partiymiş gibi davranarak zarar verici broşürler dağıtması, reklam yapması ve içerik yayması sık karşılaştığımız örneklerden.
Bildiğimiz propagandadan farkı var mı?
Propaganda, en geniş tanımıyla belirli grupların genellikle bir hükümete veya şirkete ait belirli çıkarları gözetecek şekilde günün meselelerini veya gündemini süzgeçten geçiren, çerçeveleyen ve bu şekilde yayan ikna edici kitle iletişimi olarak tanımlanabilir. Kamuoyunun gündemini belirlemenin kendisinden farklı olarak propaganda, yalanlar, yarı hakikatler ve tarihin seçici bir yeniden anlatımı yoluyla kamuoyunun desteğini kazanmak amacıyla yapılan sistematik bir çaba olarak tanımlanabilir.
Asimetrik propaganda ise, propagandadan farklı olarak genellikle, kendi propagandasını, karşı cephesinde yer aldığı grubun biçimine bürünerek, onu taklit ederek ortaya çıkarıyor. Siyasi tartışmanın bir tarafındaki kesim, diğer tarafın maskesini giyerek, onu suçladığı politikaları yayan bir figür gibi göstermeye çalışıyor. Bu anlamda, asimetrik propaganda daha önce de benzer taktiklerin kullanıldığı, ancak farklı bir isimle ifade edildiği düşünülen psikolojik savaş (psychological warfare) kavramının bir alt kümesi olarak da görülebilir.
Asimetrik propaganda örneklerine her seçimde yenisi ekleniyor
2019 Yerel seçimleri boyunca yayılan yanlış bilgileri analiz ettiğimiz Sahte Haber Karnesi: Yerel Seçimler 2019 raporuna göre bu seçim döneminin öne çıkan yanlış bilgi türü asimetrik propagandaydı. 2017’deki Anayasa Referandumu’ndan 31 Mart yerel seçimlerine kadar internetteki propaganda yöntemlerinin değişikliğe uğradığını, hatta bu stratejinin internette denendikten sonra tekrar sokaklara da geri dönebildiğini yeniden hatırlatmak gerekiyor. Bu yöntem kimi zaman daha da sofistike hale geliyor ve propagandanın gerçekte kim tarafından yapıldığının tespiti zorlaşıyor.
2017’de Anayasa Referandumu’ndan kısa süre önce Facebook sayfaları ile Twitter hesaplarında Evet” ve “Hayır” olmak üzere iki karşı kutba bölünen gruplar, birbirlerini taklit ederek, savunmadıkları görüşün kitlesini yakalamaya, onu yanlış bilgiye maruz bırakma taktiğini uygulamıştı.
Asimetrik propaganda ile sokakta ya da internette karşılaşmak mümkün
31 Mart 2019’da yapılan yerel seçimler öncesinde olduğu gibi bazı örnekler o kadar açık olmayabilir. “HDP’nin Antalya’da Millet İttifakı’nı destekleyen seçim broşürleri dağıttığı” iddiasında karşılaştığımız örnekte asimetrik propaganda pratikleri yalnızca dijitalde kalmamış, broşürler sokaklarda da dağıtılmıştı. Antalya’da dağıtılan broşürlerin üzerinde “Bu bir halk ayaklanmasıdır” “Metropollerde Millet İttifakını Destekliyoruz” mesajının altında HDP, CHP, İYİ Parti ve Saadet Partisi gibi muhalif partilerin logolarına yer veriliyor, fakat bu broşürlerin tam olarak kim tarafından basılıp dağıtıldığı bilinmiyordu.
Asimetrik propaganda pratikleri, duyguları ve psikolojik kırılganlıkları kullanabilir. Kamuoyunu etkilemeye çalışırken birey veya grupların fikir veya davranışlarını etkilemek amacıyla korkuları, önyargıları veya bilgi eksiklikleri üzerinden yönlendirme amacı taşıyabilir. Bunun yanı sıra, bu propaganda stilinin, tarafların ve kampanyalarının şeffaf olduğu geleneksel propaganda yöntemlerinden farklı olmasının sakıncası ise demokratik katılım süreçlerini adil olmayan şekilde etkileme gayesi taşıması.
Asimetrik propaganda pratikleri bilinçli internet kullanıcıları için bir aldatma olarak gözükmeyebilir. Ancak günümüz bilgi ekosisteminde propaganda yalnızca seçim kampanyalarında, siyasi parti kürsülerinde ve miting alanlarında kamuoyunun desteğini kazanmak ya da belirli konularda etkilemek için kullanılan bir yöntem olmaktan çok daha fazlası. Bugün pek çok siyasal iletişim kampanyası çevrimiçi platformlar, dijital reklamlar, arama motorlarının öne çıkarma özellikleri ve algoritmalar yardımıyla internette kendisine yer buluyor.
Asimetrik propaganda da dijital propaganda taktiklerinin kullanımının artması da taraflar arasındaki güç dengesizliğinin daha belirgin hale gelmesiyle ilişkilendirilebilir. Nitekim, seçimler yaklaştıkça, siyasiler reklam harcamalarını da artırıyor. Cumhur İttifakı'nı ya da Millet İttifakı'nı destekleyen Facebook hesaplarının tek bir kişi tarafından yönetildiğinin tespit edilmesi örneğinin de bize hatırlattıklarını göz önüne alarak bu türü tanımanın fazlasıyla kritik olduğunu söyleyebiliriz. Bize inandırıcı gelmese dahi farklı medya okuryazarlığı seviyesindeki farklı kişiler için bu türün kafa karıştırıcı olabileceğini hatırlamak en önemlisi de şüphe kasımızı diri tutmak tetikte olmamızı sağlayabilir.
Teyitçilerin en sık kullandığı kavramlardan oluşan Teyit Sözlük posterine yayınlar bölümünden ulaşabilirsiniz.
