“Haber çölü” (İngilizce, news desert), güvenilir, çeşitli ve bağımsız yerel medyaya erişimin zor veya imkansız olduğu coğrafi bir alanı ya da topluluğu ifade ediyor.
“Haber çölleri” kavramı ilk olarak ABD'li akademisyenler ve politika üreticiler tarafından, dijital dönüşüm ve 2008 küresel ekonomik krizinin bir sonucu olarak geleneksel haber medyasının yaşadığı krizi ve yerel haber kuruluşlarının yok oluşunu açıklamak için kullanıldı.
Bu tanım özellikle ABD’deki demokratik sistemin temellerinin yerelden başladığı anlayışından hareketle kavramsallaşıyor. Bu anlayışa göre, doğrulanmış ve güvenilir bilgi akışının olmadığı bölgelerde insanların toplumsal yaşama katılmaları imkansızlaşıyor. Bu yüzden haber çöllerini tespit etmeye yönelik ilk girişimler, demokratik sistemin sağlıklı gelişimine tehdit olarak algılanan “haber alma” eksikliğini hissedenleri belirlemek içindi.
Şimdilerde ise haber çöllerinin yalnızca medya kuruluşlarının olmadığı yerlerde değil, haber kuruluşlarının ekonomik veya siyasi çıkarlar tarafından ele geçirildiği yerlerde de ortaya çıkabildiği hatırlatılıyor.
Kavrama eleştirel yaklaşanlar da var. Gazeteci ve akademisyen Nikki Usher “haber çölleri” kavramının söylem bakımından güçlü fakat tanımdaki bulanıklığı ve varsayımları nedeniyle sorunlu olduğunu düşünenlerden.
Usher’a göre mevcut tartışmaların yerel gazetelerin toplumdaki rolüne ilişkin yanlış bir nostaljiyi güçlendirmesi ve yerel haberlerin günümüzde nasıl ve neye dönüştürülebileceğine odaklanmak yerine bu kaynakları olduğu gibi kurtarmaya odaklanma gibi sorunları var. Usher, bir yerel haber kuruluşunun varlığını demokratik yaşam ve yurttaşlık bağı için elzem kabul etmeden önce söz konusu yerel haber kuruluşlarının gerçekten o topluluklara özgü içeriklere sahip olup olmadığını eleştirel gözle değerlendirmekte fayda olduğunu söylüyor.
Haber çölleri neden tehlikeli?
Bağımsız ve yerel medyanın erozyona uğraması “toplum yaşamı için bir tehdit” olarak görülüyor.
Güvenilir yerel haber kaynakları olmadığında, haber çöllerinde yaşayanların bulundukları coğrafyaya veya güncel olaylara ilişkin bilgi alabileceği kaynaklar epey azalıyor. Dolayısıyla bireylerin, bilgi almak için başvurabilecekleri yerler arasında sosyal medya platformları veya resmi açıklamalar kalıyor. Bu alternatifsizlik, hem alınan bilgilerin tek sesli olmasına zemin hazırlıyor, hem de topluluklar yanlış anlatıları kabul etme ve yayma konusunda daha savunmasız bırakılıyorlar.
Haber çöllerinde yerel gazetecilerin yokluğunun yarattığı bir diğer sorun, yerel yönetimlerin veya o bölgedeki kurumların yeteri kadar denetlenmemesi. Hesap verebilirlik ve şeffaflığın olmadığı yerlerde ortaya çıkan bilgi boşluklarına yanlış bilgilerin veya söylentilerin sızması kolaylaşıyor.
Gazetenin yalnızca isminin kaldığı, gazeteci sayısının sıfıra yaklaştığı ve gazetenin o toplumda yaşayanlara kritik haber veya bilgi sağlama kabiliyetinin ciddi şekilde azaldığı “hayalet gazeteler” (ghost newspaper olarak bilinir), sorunun bir başka sonucu. ABD’nin Kansas eyaletinde yaşanan bir olay, hayalet gazetelerin bilgi ekosistemine verebileceği zararları göstermek açısından faydalı olabilir.
Hutchinson News isimli yerel gazete, 5 Eylül 2023 sayısında ön sayfada, Hutchinson Yaşlılar Merkezi’nden bahseden ve gölde kano yapan yaşlıların fotoğrafına yer verdi. Oysa görüntü Hutchinson kasabasına ait değildi. Yaşlılar merkezinin ismi de haberde yanlış yazılmıştı. Haberi yazan da yazdıran da söz konusu bölgede yaşamıyordu. Olay “talihsiz bir gözden kaçırma” olarak nitelendirilse de, kriz anlarında hatalı ilişkilendirilen görüntülerin yarattığı bilgi kirliliği göz önünde bulundurulduğunda, bir gözden kaçırmanın zaman zaman nelere yol açabildiğini hatırlamak önemli.
Türkiye’de durum ne?
Gazeteci Emre Kızılkaya ve veri bilimci Emrah Yılmaz, Journo’da yayınladıkları araştırma Türkiye’nin haber çöllerine ışık tutuyor. 6 bin 500’den fazla haber sitesinde, ilçe adlarının geçtiği 1 milyon 116 bin 916 adet içeriğin tarandığı araştırmanın en önemli bulgularından biri nicelikten çok niteliğin önemli olduğu.
Harita Türkiye’de kişi başına en az ve en çok haber gelen ilçeleri gösteriyor. Tunceli Pülümür, nüfusa oranla en çok haberde geçen ilçe.
Araştırmaya göre Türkiye’de en çok haber Marmara, Ege ve Akdeniz’den geliyor. En fazla haberin geldiği ilçeler sıralamasında ilk 10’da yalnızca İstanbul, Bursa ve Kocaeli’nin ilçeleri var. En az haber ise Ege’nin iç kesiminden ve Anadolu’nun kırsalından geliyor.
Doğu Anadolu’nun kuzeyinde ise, hem bu bölgeden hem de çevre illerden haber almak zor. En geniş haber çölü de bu bölgeye yayılmış durumda. Bu bölgenin sakinleri ise farklı alternatiflerin olmadığı senaryoda başka illerin ve ilçelerin gündemini takip etmek zorunda kalıyor.
“Vaha gibi görünen yerler aslında haber seraplarından başka bir şey olmayabilir”
The Markup’ın baş editörü Sisi Wei, Harvard Üniversitesi Nieman Gazetecilik Vakfı tarafından yürütülen Nieman Lab’ta yayınlanan 2024 yılı öngörüleri yazısında, en az haber çölleri kadar tehlikeli “haber seraplarına” dikkat çekiyor. Wei, nasıl haber çöllerinde yaşayan topluluklar güvenilir ve doğru bilgiye açsa, haber seraplarında yaşayanlar da haber gibi görünen ama aslında güvenilir olmayan bilgilerle “ziyafet çekiyor” diyor.
Wei’ye göre, bu güvenilir olmayan bilgileri yaratmak ise üretken yapay zekâ araçlarıyla, hiç olmadığı kadar basit. Diğer yanda, anlamlı ve kaliteli bilgi vahaları da yok değil. Ancak kalitesiz, güvenilir olmayan veya yanlış bilgileri kolayca dolaşıma sokmak bireylerin erişmeyi başardığı bilgi vahalarınının kurumasına neden oluyor. .
Markup’tan Sisi Wei ve Nabiha Syed, bu noktada gazetecilere bir başka sorumluluk yüklüyor: haberin vatandaşlara ulaştığından emin olmak. Onlara göre odaklanmamız gereken asıl nokta, gazeteciliğin “son aşaması”; yani sadece güvenilir ve bağımsız bilgiler üretmekle kalmamalı, aynı zamanda insanların bu bilgileri gerçekten edinmesini ve ona göre hareket etmesini sağlamalıyız.
Wei’nin teyitçilere atadığı görev ise, yanlış bilgileri çürütmekle kalmayıp, doğru ve güvenilir bilgileri de olabildiğince artırmak. Aksi halde başarılan yalnızca bir haber serabını haber çölüne geri döndürmek oluyor.İlginizi çekebilir: Teyit Sözlük: Önceden çürütme nedir?
Journo’nun Türkiye’nin haber çöllerini incelediği araştırma yazısında da benzer bir olgu var: Vaha gibi görünen yerler aslında haber seraplarından başka bir şey olmayabilir, yani haberlerin çokluğu güvenilir veya nitelikli oldukları anlamına gelmiyor. Gazeteci Emre Kızılkaya ve veri bilimci Emrah Yılmaz’ın analizine göre, Türkiye’nin dijital medya kaynaklarında yayına giren haberlerin yüzde 85’i özgün değil, kopya.
Haber vahası gibi görünen yerler aslında bir serap, serap gibi görünen yerler de vaha olabilir bulgusu ise tüm haritaların rengini değiştiriyor. Örneğin, Güney Doğu Anadolu bölgesinden gelen haberler sayıca fazla olsa da, bunların çok azı özgün.
Tunceli-Elazığ-Sivas üçgeninde ise tam tersi gözleniyor: Haber sayısı az olsa da, bu bölgede nüfusa oranla daha çok özgün haber üretiliyor.
