Hepimiz hayatımızın bir noktasında inanılması güç hikayelerle karşılaşmış ya da sıradan bir olayın “efsanevi” hale getirildiğini duymuşuzdur. İşte bu hikayeler zamanla gerçekliği sorgulanmadan kulaktan kulağa yayılarak birer “şehir efsanesi” halini alıyor. Şehir efsanelerinin ilgi çekici dünyası, toplumların ortak korkularını, umutlarını, güvensizliklerini veya inançlarını yansıtan birer kültürel ayna görevi de görüyor.
Friedrich Naumann Vakfı (FNF) ile yürüttüğümüz ortak projeyle şehir efsanelerinin izini sürdüğümüz bu yolculukta, efsanelerin gerçekliğinin yanı sıra nereden, nasıl ortaya çıktıklarını ve en önemlisi onlara inanmamızı sağlayan unsurların neler olduğunu görme fırsatını da yakaladık. Çünkü bizi biraz da inandıklarımız şekillendiriyor.
Gerçekler ve efsaneler: Nerede başlıyor?
Şehir efsanelerine duyduğumuz ilgi insan doğasında yatıyor. İnsanlar, belirsizlikten kaçınarak güven arayışı içinde çeşitli süreçleri anlamlandırmaya çalışır. Efsanelerin hızla yayılıp insanların zihninde kolayca yer etmesinin ardında da bu çaba yer alıyor. Bazen apaçık görünen bir “gerçeklik” bile efsaneleştirilmek istenebiliyor.
Şehir efsaneleri serüveni de gerçek olayların çarpıtılması, var olanın yok, yok olanın da var edilmesiyle başlıyor. İlk anda duyduğumuz hikayenin büyüleyici gücü, önyargılarımıza seslenmesi ve onları pekiştirmesi “sorgulamama zincirinin” ilk halkasını oluşturuyor. Dinleyen duyduğu efsanede kuşku duyacak izler yakalamaya çalışsa da günün sonunda “doğru” kabul ederek zihninde yer edecek hale getirebiliyor.
Şehir efsanelerini hakikatle buluşturarak yanıltıcı bilgileri açığa çıkarmak, yaygın kabul gören bir iddiayı sorgulamak ve ortak kabullerin derinliklerine inmekle mümkün oluyor. Bu sayede kalıplaşmış düşüncelerin ötesine geçerek hikayenin gerçekliğine biraz daha yaklaşabiliriz. Çünkü doğru yöntemler bizi gerçekle kurgunun ayırt edici noktasına ulaştırabilir.
İş biraz da burada başlıyor.
Teyit’in şehir efsanelerini inceleme serüveni
Bu serüven yeni değil. Teyit yıllardır şehir efsanelerinin peşinde, gerçeğe ulaşmaya çabalıyor. Bu proje boyunca 10’dan fazla, Teyit tarihi boyunca da yüzlerce şehir efsanesini inceledik. Sadece efsaneleri çürütmek yetmiyor. Bu efsanelerin bize gösterdiği ve açığa çıkardığı toplumsal bir hikaye de var. Şehir efsaneleri, insanların zihninde yer etmenin yanı sıra toplumsal hafızayı şekillendirme gücüne de sahip.
Başta da söyledik: Efsaneler sadece hikaye değil, toplumun kendisini, değerlerini ve eğilimlerini yansıtan bir araç. En önemlisi de efsaneler insan yaşamındaki belirsizliklere de bir “çözüm” sunduğu için güven verici olabiliyor.
İnsan zihni, bilinmeyene duyduğu merakla ün salmış. Yaşanmamış olaylar, kanıtı olmayan durumlara duyduğumuz ilgi “hayal gücü”yle dünyayı yeniden şekillendirdiğimizin işareti. Bilinmezliği dolduran her hikaye, belirli bir toplumsal kabulü de beraberinde getirir.
Hayal gücünün sınırlarını zorlayan “Van Gölü canavarı efsanesi” insanın bilinmezliğin boşluğunu nasıl doldurduğunu gösteriyor. Bu yerel efsane Van Gölü gibi devasa ve derin bir gölde bir canavarın var olabileceğine dair gizeme işaret ediyor. Elbette Van Gölü canavarına bugüne kadar rastlanmadı.
Peki bir efsanenin kanıtsız olması insanların inanmasının önünde bir engel mi? Yayılan ve toplumda yer eden efsaneler bize kanıt arayışı refleksinin çok da gelişmediğini gösteriyor. İncelediğimiz efsaneler “kanıtsızlığın” bu efsanelerin yayılmasının önünde çok da engel oluşturmadığına işaret ediyor.
Efsanelere inanmayı kolaylaştıran en önemli unsurlardan biri belirli bir gruba ya da topluluğa karşı var olan önyargılar. Örneğin Ermeni üyelerden oluşan System of a Down adlı müzik grubunun bir konserinde “Türkler ve köpekler giremez” yazdığı iddiası uzun yıllardır hiçbir kanıt olmadan toplumsal hafızada yer aldı. Çünkü toplumsal önyargılar efsanelerin kanıt gerekmeksizin “gerçek” kabul edilmesine de neden oluyor. Efsaneler bir anlamda toplumsal aidiyetlerimizi de pekiştirir.
Efsaneler korkularımızın yansıması da olabilir
Peki ya korkularımız? Bazı şehir efsaneleri toplumsal korkularımızın hatta inançlarımızın bir yansıması olabiliyor. Örneğin internetin görece sınırlı kullanımının olduğu zamanlarda yayılan meşhur hikaye “Kuran-ı Kerim yırtan kızın fareye dönüştüğüne” dair şehir efsanesi bize en derin korkularımızı da gösteriyor. Efsane hala zihinlerde yer ediniyor; inanmasak da sohbetlerimizde çeşitli anekdotlarla birbirimize aktarmaya devam ediyoruz.
Bazı efsaneler ise parodinin gerçek sanılmasından ibaret. Örneğin Adanalıların güneşe ateş ettiği efsanesi bir parodi haberin gerçek sanılmasıyla yayıldı. Öyle ki, bu efsane Adanalıları mizahi her paylaşımın öznesi haline getirdi.
Mesela Queen de hiçbir zaman Afyon’da konser vermedi; bir Ekşi Sözlük yazarının uydurduğu bu hikaye zamanla sahte gazete kupürleri, videolar ve hatıra tişörtleri gibi unsurlarla beslenerek günümüze kadar yayıldı.
Proje döneminde incelediğimiz şehir efsaneleri bunlarla da sınırlı değil. Örneğin hepimizin hapşırırken kalbimizin durduğuna inandığı olmuştur. Ama endişelenmeyin, hapşırdığımızda kalbimiz atmayı bırakmıyor.
Kaktüsün radyasyonu engellediği, balık ile ayran içmenin zehirleyeceği iddiası gibi efsaneler de bu süreçte radarımızdaydı. Özellikle yaz aylarında gündemimize gelen güneş kremleriyle ilgili efsanelerin hepsini de inceledik. Hayvanlara dair uzun zamandır zihnimizde yer alan efsaneleri de ele aldık. Mesela köpeklerin dünyayı siyah beyaz gördüğü, boğaların kırmızı renge öfkelendiği, yunusların gemilerle yarışıp kaybettiklerinde intihar ettiği efsanelerinin doğru olmadığını ortaya koyduk.
Siyaset gündeminde muhtemelen kaynayan kurbağa metaforuna denk gelmişsinizdir. Kaynar suya atılınca canı yanan ve kendini dışarı atan kurbağanın ılık su dolu kaba konulduğunda aynı tepkiyi vermediği iddia ediliyordu. Ancak bilim insanları kurbağaların yavaş yavaş kaynatılan suda hareketsiz bekledikleri iddiasını çürüttü. Dolayısıyla bu efsanenin de zihinlerdeki yerinden edilmemesi için hiçbir sebep yok.
Hâlâ aramızda dolaşan efsaneler var. Bunlar geçmişten geldiği gibi günümüzde de yeniden kurgulanabiliyor. Bunların hepsi şehir efsanelerini ele almanın ve anlamanın gerekliliklerini gösteriyor.
Şehir efsaneleri özelliği gereği “kulaktan kulağa” çeşitli anekdotlarla yayılıyor. Bilgiye erişimin kolaylaştığı çağda duyduklarımızı sorgulamadan doğru kabul ettiğimiz için de efsaneler daha çok insana ulaşıyor.
Şehir efsanelerine inanmadan karşı koymak güçlü bir eleştirel düşünme süreciyle mümkün. Hiç olmazsa, şu soruyu bir efsaneye inanmadan önce kendimize sormamız gerekiyor: “Ben bu efsaneye neden inanmak istiyorum?” Çünkü her inanç veya doğru kabul ettiğimiz efsaneler bir boşluğu dolduruyor ya da var olan kalıpları pekiştiriyor. Bunu fark ettiğimizde mantık zemininde bir efsanenin sorgulamasına girişebiliriz. Doğruya yönlenmenin yolu da buradan açılıyor.
Yeni projeler ve işbirlikleri ile daha geniş kitlelere ulaşarak, gerçekle kurgunun arasına bir çizgi çekmeye ve eğer çizildiyse kalınlaştırmaya devam edeceğiz.
Friedrich Naumann Vakfı (FNF) ile yürüttüğümüz proje döneminde Teyit olarak takipçilerimize sosyal medya üzerinden sürece dahil olmaları ve bizimle bildikleri efsaneleri paylaşmaları çağrısında bulunduk. Takipçilerimizden 235’ten fazla yorum aldık. Bu geri dönüşler sayesinde merak edilen ve sorgulanan şehir efsanelerini belirleyebildik. Gelen katkılar şehir efsanelerine dair daha geniş bir perspektif sunmamıza yardımcı olurken, toplumda bu tür efsanelerin ne kadar yaygın olduğunu da gösterdi. İncelediğimiz tüm şehir efsanelerine mikrositemizden ulaşabilirsiniz.
