Bir bilginin sıkça tekrarlanması sonucunda zihnimizin o bilgiyi daha doğru ve güvenilir algılaması, “truth by repetition” yani tekrar yoluyla doğruluk diye isimlendiriliyor. Bu durum, “illusory truth effect” yani doğruluk yanılsaması etkisi olarak da biliniyor.
Kavram 1977 yılında Lynn Hasher öncülüğünde yapılan bir araştırmanın sonucunda ortaya çıktı. Araştırma sırasında katılımcılardan onlara sunulan 60 ifadenin her birinin doğru ya da yanlışlığından ne kadar emin olduklarını değerlendirmeleri istendi. Kullanılan ifadelerin birçoğu spor, sanat ve siyaset gibi farklı bilgi alanlarından seçilmişti ve aynı katılımcılarla iki haftalık aralıkla üç farklı oturum yapıldı. Bu oturumlar sırasında verilen ifade listelerinde, bazı ifadeler tekrarlanırken, bazılarına yalnızca bir kez yer verildi. Hem doğru hem de yanlış ifadeler için, tekrarlanan ifadelerin doğruluk yargılarında önemli bir artış olurken, tekrarlanmayan ifadelerin doğruluk yargılarında bir değişiklik olmadığı gözlemlendi. Sonuç olarak tekrarlanma sıklığı, ifadelerin doğru olarak kabul edilmesine yardımcı olan bir kriter olarak literatüre geçti.
Yakın zamanda, Vanderbilt Üniversitesi'nden Lisa Fazio liderliğindeki ekip, doğruluk yanılsaması etkisinin ön bilgilerimizle nasıl etkileşime girdiğini test etmek için yola çıktı. Deney sırasında katılımcılara "Pasifik Okyanusu Dünya'daki en büyük okyanustur" gibi doğru bilinen ifadelerin yanı sıra "Atlantik Okyanusu Dünya'daki en büyük okyanustur” gibi doğru olmayan ama insanların muhtemelen doğrusunu bildikleri ifadeler sunuldu. Araştırmacılar, katılımcılardan her bir ifadenin altı puanlık bir ölçekte ne kadar doğru göründüğünü derecelendirmelerini ve her bir ifadeyi sadece "doğru" veya "yanlış" olarak kategorize etmelerini istedi. Ankette yapılan tekrarlama, bir ifadenin doğru kategorize edilme olasılığını artırdı.
Bu araştırmalardaki temel bulgu, doğru olup olmadığına bakılmaksızın insanların daha önce gördükleri öğeleri doğru olma olasılığı daha yüksek olarak değerlendirme eğiliminde olmaları. Yani, gerçek ya da kurgu, bilinen ya da bilinmeyen ifadeler için tekrar, bir bilginin daha inandırıcı görünmesini sağlıyor.
Peki, tekrar yoluyla doğruluk, ya da diğer bir deyişle doğruluk yanılsaması ile ne zaman karşılaşıyoruz?
Siyasetçilerin yanıltıcı gerçek etkisini zaman zaman kendi politikalarına çıkar sağlamak veya seçmenlerini etkilemek için kullandıkları bir gerçek. Belirli anlatıların veya iddiaların tekrarlanması, yalnızca söz konusu siyasi partinin seçmen kitlesinde değil tüm kamuoyunda yankı uyandıracak bir etkiye sahip. Örneğin, bir siyasetçi hakkında yanlış bir anlatı yeterince sık tekrarlanırsa, bu bilgi doğru olmamasına rağmen nüfusun bir kesimi tarafından kabul edilebilir hale gelebilir.
Örneğin Cumhuriyet Halk Partisi lideri Kemal Kılıçdaroğlu’nun genel müdür olarak çalıştığı dönemde SSK’yı dolandırdığı ve batırdığı iddiası uzun zamandır sosyal medyada dolaşımda.
Paylaşılan gazete kupürü dikkatli incelendiğinde dönemin SSK Genel Müdürü Kılıçdaroğlu’nun, kurumu dolandıran Sa-San firması hakkında şikayetçi olduğu anlaşılıyor. Haber metninde Kemal Kılıçdaroğlu’nun fotoğrafına yer verilmesi, iddianın yanlış anlaşılmasına sebebiyet vermiş gibi görünüyor.
Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından da sık sık dile getirilen, Kılıçdaroğlu’nun SSK’yı batırdığı iddiasının çıkış noktası ise SSK’nın o dönemlerde mali açık vermesi.
Sosyal medya platformlarının algoritmaları da kimi zaman yanlış bilginin ve komplo teorilerinin tekrarını besliyor. Etkileşimi en üst düzeye çıkarmak ve bilgi paylaşımını teşvik etmek üzere tasarlanmış platformların algoritmaları, kullanıcıların belirli anlatılara veya iddialara tekrar tekrar maruz kalmalarına yol açıyor. Bu tekrarlar, komplo teorilerinin yayılımını da besliyor.
Örneğin, YouTube’da Ay’a hiç gidilmediği ve mevcut uzay görüntülerinin stüdyo ortamında kaydedildiğine dair bir komplo teorisine denk geldiniz diyelim. İzlediğiniz bu videonun sonunda karşınıza çıkacak içerikler, YouTube algoritması sebebiyle bu konuyla benzer olacaktır. Böylece yanlış bilgiyle olan temasla birlikte, bu tekrarlanan bilgiye duyulan aşinalık da artıyor.
Bu kavram, kolektif olarak bir olayı yanlış hatırlama hali olan Mandela etkisi ile benzer. Çünkü her iki durumda da tekrarlar, aşinalığın yardımıyla gerçeği yeniden inşa ediyor.
Tekrarların, bilişsel akıcılık ve aşinalık aracılığıyla hakikat algımız üzerinde derin bir etki yaratmaya devam ettiği bir gerçek. Bilişsel süreçlere ilişkin yapılan bu deneyler, seçici maruz kalma, doğrulama önyargıları veya tersini düşünme başarısızlıkları gibi olgularla birlikte, bariz bir şekilde yanlış bir bilginin bile nasıl "sonunda kanıtlanmış bir gerçek olarak kabul edilecek şekilde zihinde sabitlenebileceği" ortaya koyuyor.
Günümüzde bilginin rastgele değil, stratejik tekrarlandığı düşünülürse, tekrarın neden olduğu doğruluk etkisinin gücü endişe verici. Sosyal medya platformlarının yaygınlaşmasıyla beraber hem dönüşen hem de güçlenen bu “tekrarlar”, doğruyu yanlıştan ayırma ve hakikate erişme konusunda yeni zorluklar barındırıyor. Bu nedenle, sosyal medya platformlarının sadece mevcut inançları güçlendirmek yerine çapraz kontrol ve farklı kaynaklardan içerik tüketimini teşvik eden özellikler sunmaları önemli.
Bilgi tüketicileri olarak, dijital ortamda şüphe kasımızı kullanmak ve eleştirel düşünce yöntemlerini akılda tutarak gezinmek tekrarların yarattığı yanılsamalardan korunmamızı sağlayabilir.
Teyitçilerin en sık kullandığı kavramlardan oluşan Teyit Sözlük posterine yayınlar bölümünden ulaşabilirsiniz.
