Teyit Sözlük: Bilgi düzensizliği nedir?

İnternetteki bilgi akışının hız kazanmasıyla doğru bilgiye ulaşmanın zorlaşması durumunu tanımlamak için kullanılan bilgi düzensizliği zarar verme kastı ve yanlışlık ölçütlerine göre yanıltıcı bilgileri inceliyor.


15/05/2023 18:30 4 dk okuma

Yanlış veya yanıltıcı bilgilerin ağızdan ağza, medya veya başka yollarla yayılması yeni bir durum değil. Ancak teknolojinin geçirdiği değişim, hem geleneksel hem de sosyal medyaya erişimin artması ve insanların bilgiyle etkileşim biçimlerindeki değişiklikler, yanlış bilginin daha önce görülmemiş bir hız ve ölçekte yayılmasına neden oluyor. 

Teyit’te, propaganda, komplo teorileri, partizan bilgiler ve dezenformasyon, mezenformasyon, malenformasyon gibi yanlış bilgi türlerinin bilgi ekosisteminde yaygınlaşmasını ve internetteki bilgi akışının hız kazanmasıyla doğru bilgiye ulaşmanın zorlaşması durumunu tanımlamak için bilgi düzensizliği kavramını kullanıyoruz. 

Avrupa Konseyi, 2017 tarihinde “Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making” (Bilgi Düzensizliği: Araştırma ve Politika Oluşturma için Disiplinlerarası Bir Çerçeveye Doğru) başlıklı bir makaleyle bilgi düzensizliğini kapsamlı biçimde açıklamaya ve yanlış bilgi sorununa geniş bir perspektiften bakmaya çalıştı. 

Sahte ya da yalan haberden fazlası: Bilgi düzensizliği

Claire Wardle ve Hossein Derakhshan tarafından hazırlanan makale, “sahte haber” (fake news) kavramına indirgenen bilgi kirliliği sorununa daha farklı bir bakış açısı sunma arayışının bir ürünüydü. Bu arayışa sebep olan iki şey vardı:

İlki, yanıltıcı veya yanlış bilgi içeren içeriklerin dikkate değer kısmının haber formatında olmaması; sosyal medya hesaplarından, bloglardan ve kapalı mesajlaşma uygulamalarından gelmesi.

İkincisiyse çoğu yanlış bilginin tamamen “sahte” olmaması. Yani yanıltıcı bilgilerin bir kısmının, içerisinde doğru bilgileri de barındırması. Bu da yanlış bilgi sorununu “sahte haber” kavramına indirgenemeyecek kadar karmaşık bir sorun haline getiriyordu.

Makalenin yazarlarından Claire Wardle onları bilgi düzensizliği üzerine düşünmeye iten bir diğer unsuru şöyle açıklıyor: “‘Fake news’ terimindeki belki de en büyük sorun, terimin özellikle siyasetçiler ve destekçileri tarafından tüm dünya genelinde profesyonel habercilere saldırırken kullanılan bir silaha dönüştürülmüş olması.”

bilgi duzensizligi venn

Çalışma bilgi düzensizliği evreninde karşılaşabileceğimiz en yaygın yedi yanlış bilgi türünü de sıralıyor ve bilgi düzensizliğini zarar verme kastı ve yanlışlık ölçütlerine göre çerçeve içine alıyor. Bu iki ölçüte göre üç kavram inceleniyor: dezenformasyon, mezenformasyon ve malenformasyon. Wardle aynı zamanda bilgi düzensizliğini anlayabilmek ve yarattığı zorluklara çözüm arayabilmek için üzerinde uzlaşılması gereken farklı kavramları da tanımlıyor. Algoritma, yapay zekâ, botnet, deepfake, teyitçilik, trol, VPN gibi birçok kavram listede yer alıyor. 

Bilgi düzensizliği terimi, bilgi ekosistemindeki yanlış bilginin yarattığı zorlukları anlamlandırmak için önemli bir adım olmasına rağmen, eleştirilere de maruz kaldı. Tanıma karşı getirilen farklı eleştirileri şöyle özetlemek mümkün: 

  • Bireysel sorumluluğun aşırı vurgulanması: Terimin bireysel kullanıcılara doğru bilgiyi yanlışlardan ayırt etme konusunda aşırı sorumluluk yüklediği, ilk eleştirilerden biri. Bu tanımın platformların, algoritmaların ve daha geniş yapısal faktörlerin yanlış bilginin yayılmasına olan katkısının göz ardı edilmesine neden olabileceği hatırlatıldı. 
  • Geniş tanımlama ve netlik ihtiyacı: Bilgi düzensizliğinin net ve tutarlı bir tanımının yapılmasındansa yalnızca barındırdığı kavramlardan bahsedilmesi bir diğer eleştiri konusu. Terimin çok geniş bir kapsama sahip olması ve çeşitli fenomenleri içermesi nedeniyle etkili önlemler geliştirmeyi zorlaştırdığı vurgulanıyor. 
  • Bulgu yetersizliği: Bazı araştırmacılar, bilgi bozukluğu teriminin deneysel temellerini sorguluyor ve bilgi düzensizliğinin boyutunu ve etkisini belirlemek için daha detaylı araştırmaların gerektiğini savunuyor.

Rapor yayınlandıktan sonra Teyit için bilgi düzensizliğini ve altında yer alan kavramları inceleyen Sinan Silsüpür’ün yorumu da geliştirilebilecek yönleri anlamak için yardımcı olabilir: “Teyitçilik terminolojisinin gelişmesi açısından umut verici bulsam da daha büyük bir sofistikasyon gerektirdiği kanısındayım. Söz gelimi, bir bilginin yayılırken hangi kullanıcının nerede masum olduğunun saptanması güç ve tam bu noktadan yola çıkan bir kavramsallaştırmanın çeşitli gri alanlara temas etmesi kaçınılmaz görünüyor. Keza, bilgi düzensizliği gibi çoğu zaman en az binlerce farklı kullanıcının ve motivasyonun içinde bulunduğu bir süreçte kavramların iç içe geçtiği örnekleri düşünmek de zor değil. Örneğin nefret söylemi içeren bir mezenformasyon mümkün değil mi?”

Yanlış bilgi problemine dair araştırma alanının hâlâ gelişmekte olduğunu ve bilgi düzensizliği kavramıyla ilgili tartışmaların ve eleştirilerin devam ettiğini hatırlamak önemli. Araştırmacılar, terminolojiyi geliştirmek ve yanlış bilginin dijital çağda ortaya çıkardığı problemleri daha iyi anlamak için çalışmaya devam ediyor.