12 Nisan 2026 sabahı saat 05.32'de İngiliz siyasi yorumcu Peter Imanuelsen X'te bir paylaşım yaptı. "COVID aşısı Almanya'da 20 bin ila 60 bin kişiyi öldürdü — neden bu haber her yerde manşet değil?" diye soruyordu. Altı dakika sonra X'in sahibi Elon Musk aynı paylaşımı repost etti ve birkaç cümle ekledi.
Otuz saat geçmeden gönderi 50 milyonu aşkın görüntülemeye ulaşmıştı. Peki bu rakama nasıl ulaşıldı? İddia güçlü olduğu için mi?
"Eski Pfizer yetkilisi" ne kadar eski?
İddianın hammaddesi, 19 Mart 2026'da Alman parlamentosundaki bir ifadeydi. Helmut Sterz adlı bir toksikoloji uzmanı, Almanya'nın aşı düzenleyici kurumu Paul Ehrlich Enstitüsü'nün (PEI) Pfizer COVID aşısının ardından bildirilen 2 bin 133 ölüm vakasını kayıt altına aldığını aktardı. Buraya kadar doğru. Ancak Sterz ardından ABD'de kullanılan bir epidemiyoloji yöntemine başvurdu: "eksik bildirim çarpanı." Bu çarpan, resmi vakaların gerçek sayının yalnızca küçük bir kesimini yansıttığı varsayımına dayanır. Sterz, ABD'deki 30'luk çarpanı Almanya verisine uyguladı ve 60 bin rakamını ortaya attı.
Sterz bu hesabı yaparken iki kritik ayrıntıyı atladı. Birincisi, PEI raporunun kendisi bu 2 bin 133 ölümün aşıyla nedensel bağının olmadığını, yalnızca aşıdan sonra bildirilmiş vakalar olduğunu açıkça belirtmekteydi. Nitekim kurumun aynı raporu, 197 milyon doz uygulaması sonrasında aşıyla nedensel ilişkisi "mümkün veya muhtemel" bulunan ölüm sayısını 74 olarak veriyordu. İkincisi, Sterz'in Pfizer'daki son görevi 2007 yılına ait. Yani "eski Pfizer toksikologu" tanımlaması teknik olarak doğru, ancak güncel bir içeriden ses izlenimi yaratıyor.
İngilizce sosyal medyaya taşınan paylaşımlar bu nüansı büyük ölçüde sildi.
Çarpan etkisi
Sterz'in ifadesinin dolaşıma girmesi başlangıçta sınırlı kaldı. Bireysel paylaşımlar onlarca bin görüntüleme düzeyinde seyretti. Asıl patlama, Imanuelsen'ın paylaşımıyla birlikte geldi. 914 bin takipçisi olan Imanuelsen'ın gönderisi Musk'ın repost'undan önce zaten aktifti; ama Musk'ın müdahalesi bir kırılma noktası yarattı.
X’in sahibi Musk'ın 237 milyon takipçisi var. Bu, bir repostun 237 milyon kişinin akışına girme potansiyeli demek. Ancak buradaki mesele yalnızca takipçi sayısı değil. X'in algoritması, yüksek etkileşimli hesapların paylaşımlarını organik olarak çok daha geniş bir kitleye ulaştırıyor. Musk'ın gönderisi 255 bin beğeni toplarken Imanuelsen'ınki 115.000'de kaldı. Fark, salt takipçi büyüklüğünden fazlasını anlatıyor: platformun kendi mekanizması belirli hesapları sistematik biçimde yükseltir.
Hem hakem hem oyuncu
Bu noktada yapısal bir soruyla karşılaşıyoruz. Bir platformun sahibi, o platformda içerik yayıyorsa kimin editoryal sorumluluğundan söz edebiliriz?
Geleneksel medyada yayıncı ile içerik üreticisi rolleri birbirinden ayrılır. X'te bu sınır fiilen ortadan kalkmış durumda. Musk hem platformun sahibi hem en büyük amplifikatörü hem de en etkili içerik üreticilerinden biri. Aynı zamanda içerik moderasyon politikalarını belirleyen kişi. Bu çakışma, hesap verebilirlik mekanizmalarını işlevsiz kılıyor.
X'in bu tür iddialara karşı teorik savunma hattı Community Notes, kullanıcıların yanıltıcı buldukları gönderilere bağlamsal not ekleyebildiği sistem. Ancak bu sistem, farklı siyasi görüşlerden kullanıcıların mutabakat sağlamasını gerektiriyor ve ve araştırmalar, bir gönderinin oluşturulmasından notun görünür hale gelmesine kadar ortalama 75 saat geçtiğini ortaya koyuyor.
50 milyon görüntüleme ise büyük ölçüde bu pencerede gerçekleşti.
Bilim ne diyor?
Almanya bağlamında PEI'nin verileri netlik sunuyor: 74 ölümde nedensel ilişki mümkün veya muhtemel. Daha geniş tabloya bakıldığında, Ocak 2023'te Vaccine dergisinde 6 milyon kişiyi kapsayan bir araştırma COVID aşısıyla artan ölüm riski arasında bağlantı bulamadı. Eylül 2024'te The Lancet Respiratory Medicine'de yayımlanan çalışma ise COVID aşılarının yalnızca Avrupa'da Aralık 2020 ile Mart 2023 arasında 1,6 milyon ölümü önlediğini tahmin ediyor.
Bu vakada yanlış bilginin içeriği neredeyse ikincil bir rol oynadı. Asıl motor, platformun sahibine algoritmanın tanıdığı ayrıcalıklı konum. Aşı karşıtı içerikler yıllardır dolaşımda defalarca çürütüldü, defalarca geri döndü. Ancak bu sefer bir fark var yayılmayı mümkün kılan mekanizma, platformun dışında değil, içinde.
Platformun sahibi içeriği yayıyorsa kim denetler?
