Yabancısı olduğumuz bir yerde, güzel bir restoranda iyi bir yemek yemek istediğimizde genellikle internette bir arama yaparak başka insanların yüksek puanlar verdiği ve güzel yorumlar yaptığı yerleri tercih ediyoruz. Peki ya yüksek puanlı, harika yorumlarla dolu bir restoran gerçek değilse? Bu mümkün mü?
Vice yazarı Oobah Butler’ın önceki işlerinden biri TripAdvisor’da 10 Euro karşılığında sahte yorumlar yazmaktı. O dönemde bu yorumlarla restoranların kaderlerinin nasıl değiştiğine şahit olan Butler, sosyal medyanın ve internetin gücünün, sahte yorumlarla olmayan bir restoranı var edip edemeyeceğini merak ederek harekete geçiyor. Oobah Butler’ın deneyi bize seçimlerimizi etkileyen tavsiyelere ve yıldızlara kulak verirken şüphe kasımızı neden uyanık tutmamız gerektiğini gösteriyor.
Londra’nın bir numarası: The Shed at Dulwich
Oobah Butler işe ismini Londra’nın zengin mahallelerinden olan Dulwich’teki barakasından alan restoranını TripAdvisor’a ekleyerek başlıyor. TripAdvisor’a işletme eklemek iki adımdan oluşan basit bir süreç. İşletmeyi eklemek için açık adres belirtmek gerekmiyor ve hesabınızın doğrulanması için bir telefon numarasına sahip olmanız yeterli. Bu durum Butler’ın işini kolaylaştırıyor.
Daha sonra sahte restoranı için oluşturduğu “güçlü” markayı destekleyecek bir internet sitesi açıyor. İnternet sitesinde karşımıza çıkan “fine dining (lüks ve sofistike restoran deneyimi)” konseptli tabak fotoğraflarının perde arkası ise hem komik hem de yaratıcı.
Oobah Butler’ın TripAdvisor’a yüklediği tabak fotoğrafları ve perde arkası
TripAdvisor’un dolandırıcılığa karşı geliştirdiği politikalarının etrafından nasıl dolanacağını iyi bilen Butler, farklı hesaplardan ikna edici yorumlar yazarak restoranının sıralamasını gün geçtikçe yükseltiyor.
Yalnızca rezervasyonla müşteri kabul eden ve yorumlara bakılırsa gidenlerin harika bir deneyim yaşadığı bu restorana her gün daha fazla rezervasyon talebi gelmeye başlıyor. Öyle ki insanlar sosyal statülerini kullanarak bu lüks restorandan bir randevu alabilmeyi umuyor.
Diğer şirketlerin işbirliği için Butler’a ulaşmaya çalışması, restoranda çalışmak için iş başvurularının gelmesi ve rezervasyon için aramaların giderek artmasıyla durum içinden çıkılmaz bir hal almışken restoran TripAdvisor’da Londra’nın bir numaralı restoranı oluyor.
Görsel, TripAdvisor'da sahte restoran Shed at Dulwich'in Londra'da bir numaraya yükseldiğini gösteriyor.
Ve işte böylece, Oobah Butler amacına ulaşıyor. Sahte yorumlar ve değerlendirmeler, gerçekte var olmayan bir restoranı Londra’nın en iyi restoranı yapıyor.
Butler’ın, TripAdvisor’a durumu anlatmak üzere ulaştığında aldığı dönüş ise ilginç. Sahte restoranları oluşturanların genelde onları test etme girişiminde bulunan gazeteciler olduğunu belirten TripAdvisor temsilcisi, bunun “gerçek dünya”yı etkileyecek bir test olmadığını söylüyor. Temsilci, çoğu dolandırıcının yalnızca gerçek işletmelerin sıralamalarını değiştirmeye çalışmakla ilgilendiğini, dolayısıyla var olmayan bir işletmeye yönelik dolandırıcılık girişimi ile gerçek bir işletme tarafından yapılan dolandırıcılık girişimi arasındaki ayrımın önemli olduğunu ekliyor.
Ayrıcalıklı olma hissi şüphe kasımızı nasıl baltalıyor?
Oobah Butler, TripAdvisor’ın radarına yakalanmamak için adresini gizli tutmuş, rezervasyon için arayanlara aylarca dolu olduklarını söylemişti. Bunlar restorana olan ilgiyi daha da artırmıştı. Yaratılan bu gizem restoranda rezervasyon bulabilen kişilerin özel ve ayrıcalıklı olduğu hissini yaratıyordu.
Ayrıcalıklı olma hissini tetikleyen tek sahte restoran Oobah Butler’ın Londra’daki restoranı değil. Arkadaşlar arasındaki bir şaka olarak başlayan ve sonrasında 140 New York sakinini misafir eden Mehran’s Steak House da aslında 20’li yaşlarında bir arkadaş grubunun evi.
New York Times’ın Mehran’s Steak House ile ilgili paylaşımı
Bir yıldan uzun süre boyunca bu sahte restorandan rezervasyon bekleyen 900 kadar müşteriden şanslı olanlar özel ve ayrıcalıklı olma isteği ile genç bir arkadaş grubunun şakasına dahil oluyorlar.
Bu sahte restoran örneklerinde öne çıkan ayrıcalıklı olma arzusu, şüphe kasımıza gölge düşüren şey olabilir. Rezervasyon bulunamayan, şehrin bir numaralı o restoranında bir gece geçirme isteği açık adresi bile olmayan, aylarca rezervasyon talebinize geri dönüş alamadığınız bir işletmenin sahte olduğu fikrinin akla gelmesine engel oluyor.
Kullanıcı yorumları gerçek kaliteyi belirler mi?
Başka bir sahte restoran hikayesinin arkasındaki motivasyon ise yukarıdaki örneklerden farklı. Kanadalı komedyen Charles Deschamps’ın podcast’inde yaptığı şakanın beklemediği bir ilgiyle karşılanmasıyla, aslında var olmayan Le Nouveau Duluth, TripAdvisor’da Montreal’in bir numaralı restoranı oluyor. Deschamps’in sahte bir restoran yaratmasının sebebi ise iyi bir restoran bulmanın yolunun internette yer alan ve gerçekliği şüpheli yorumlardan geçmediğini göstermek istemesi ve TripAdvisor gibi kullanıcı deneyimlerine dayalı siteleri problematik bulması. Deschamps, bu duruma örnek olarak bir arkadaşının restoranının, bir müşterinin üzerine şarap dökülmesiyle başlayan ve daha sonra o kişinin çevresine kötü yorumlar yazdırmasıyla devam eden linç yüzünden itibar kaybetmesini gösteriyor.
Sahte restoranlar, sahte yorumlar ve yanlış bilgi
Oobah Butler’in hikayesine geri dönelim. Restoranın sahte olduğunun ortaya çıkmasına ve çok konuşulmasına rağmen bazı kullanıcılar restoranın var olup olmadığını sorgulamaya devam etti. Diğer yandan, Butler’ın bu deneyi özellikle isim benzerliği olan işletmelerin gerçekliğinin sorgulanmasına ve müşteri kaybetmesine yol açtı.
TripAdvisor'daki şüpheci bir yorum: Bu restoran gerçek mi yoksa bu da The Shed at Dulwich gibi mi?
Bununla birlikte, sahte yorumların TripAdvisor’ın itibarını zedelediğini söylemek de mümkün. Öyle ki, şirket “Reviews You Can Trust (Güvenebileceğiniz Değerlendirmeler)” olan sloganını “Know Better. Book Better. Go Better (Daha İyi Bil. Daha İyi Rezervasyon Yap. Daha İyi Ol.)” olarak değiştirdi.
Wayback Machine üzerinden TripAdvisor internet sitesinin geçmişten günümüze değişimini görmek de mümkün. Yıllar ilerledikçe internet sitesinde gördüğümüz sloganlardaki “güvenilirlik” iddiası kayboluyor.
2008 senesinde TripAdvisor’ın internet sitesi- “Gerçeği öğren, sonra git.”
2010 senesinde TripAdvisor’ın internet sitesi- “Dünyanın en güvenilir seyahat tavsiyesi” , “35 milyonu aşkın güvenilir değerlendirmeler & fikirler”
2015 senesinde TripAdvisor’ın internet sitesi- “Değerlendirmeleri oku, fiyatları karşılaştır, mükemmel seyahatini ayırt”
2024 senesinde TripAdvisor’ın internet sitesi
Görünen o ki, ne amaçla olursa olsun yaratılan bir dezenformasyon nerede yemek yiyeceğimize karar vermemizden bir markanın stratejisine kadar pek çok sürece etki ediyor. Elbette birçoğumuz artık bir mekana gitmeden önce, daha önce oraya gitmiş kişilerin yorumlarına göz atıyoruz. Hatta kimi zaman bu yorumlar ne sipariş edeceğimize kadar etkili oluyor. İçinde bulunduğumuz yanlış bilgi çağı, bize bir akşam yemeğine gitmek istediğimiz işletmenin yorumlarına bile şüphe ile yaklaşmamız gerektiğini hatırlatıyor. Yanlış bilginin nereden geleceği belli olmuyor.
