Yaklaşık bir yıl önce Wayback Machine'in Chrome uzantısına büyük bir güncelleme geldi.
Kullanışlı kişiselleştirme özellikleri içeren ve Wayback Machine hesabınıza bağlanmanızı sağlayan bu yeni sürüm, bu aracı gazeteciler ve araştırmacılar için daha da önemli hale getiriyor.
Bu yazıda Chrome uzantısını inceleyeceğiz, cyb_detective'in yakın zamanda Medium'da yayınladığı yazıda yer verdiği tavsiyelere göz atacağız ve birkaç ipucunu daha inceleyeceğiz.
Uzantı: Ana Menü
Başlamadan önce bu iki adımı tamamladığınızdan emin olun:
- Chrome uzantısını yükleyin.
- archive.org’da ücretsiz hesap oluşturun.
Hesabınızı oluşturduktan sonra uzantıda oturum açın. Chrome uzantıları menüsündeki küçük Internet Archive simgesine tıklayarak uzantıyı açın ve aşağıda kırmızıyla işaretlenen butona tıklayın:
Artık istediğinizde uzantı aracılığıyla kaydettiğiniz her şeyi otomatik olarak hesabınıza ekleyebileceksiniz. Yani arşivlediğiniz sayfalar saklanacak ve onlara kolayca erişebileceksiniz.
Bu özelliğin ayarlardan nasıl etkinleştirileceğini daha sonra ele alacağız. Şimdilik uzantının temel işlevlerine geçelim. İşte arayüz:
- En üstteki Save Page Now (Sayfayı Şimdi Kaydet) butonuna tıklayarak görüntülediğiniz sayfayı anında arşivleyebilirsiniz. Wayback Machine'in sayfanın o anki görüntüsünü kaydetmesi için arşivlemeden önce Screenshot (Ekran Görüntüsü) butonuna tıkladığınızdan da emin olun.
- Oldest (En Eski) ve Newest (En Yeni) kısayolları, bulunduğunuz sayfanın en eski veya en son arşivlenmiş sürümlerine götürüyor. Sayfanın tüm arşiv geçmişini incelemek için iki butonun arasındaki küçük kırmızı takvim butonuna da tıklayabilirsiniz.
- Uzantıyı açtığınızda karşınıza çıkan özelliklerin çoğu, bulunduğunuz sayfayla ilgili. Ancak ziyaret ettiğiniz siteye dair iki seçenek bulunuyor: URLs (URL’ler) ve Site Map (Site Haritası). İlki sayesinde, yalnızca bulunduğunuz sayfanın değil, alan adının arşivlenen tüm URL'lerinin listesine ulaşabilirsiniz. İkincisi ise Wayback Machine’in ziyaret ettiğiniz siteye ilişkin verilerin görsel dökümünün yer aldığı sayfaya götürür. İnternet sitesinin arşivleri yıllara göre gruplandırır, ardından her yıl için radyal ağaç grafiği şeklinde görsel bir site haritası oluşturulur.
Doğru ayarlar
Sol alttaki “Ayarlar” simgesine tıklayın:
Bu sayede işinize yarayabilecek birkaç seçeneğin olduğu Context (Bağlam) menüsü açılacak.
Wayback Machine Count (Wayback Machine Sayısı) kutusunu işaretlediğinizde, bir sayfayı tarayıcınızda görüntülerken daha önce kaç kez arşivlendiğini görebilirsiniz. Sayfaya erişilemediği durumlarda, bulunduğunuz sayfanın arşivlenmiş bir sürümü olup olmadığını göstermesi için 404 Not Found seçeneğini işaretleyebilirsiniz. Ayrıca Alert if Context is Available (Bağlam Mevcutsa Uyar) kutusunu işaretlediğinizde, ziyaret ettiğiniz sayfadaki içerik doğrulama kuruluşları tarafından doğrulandıysa ilgili bilgileri görebiliyorsunuz.
Şimdi en üstteki General (Genel) menüsüne tıklayın.
Aşağıda görebileceğiniz üzere, Wayback Machine'in hiç arşivlenmemiş veya yakın zamanda arşivlenmemiş sayfaları otomatik olarak arşivlemesini sağlayabiliyorsunuz. Bu özelliği akılda tutmanızda fayda var.
Save To My Web Archive (Web Arşivime Kaydet) kutusunu işaretlediğiniz takdirde, arşivlediğiniz tüm sayfalar, kolayca erişebilmeniz için Archive.org hesabınıza kaydolur. Hesap oluşturmanız bu sebeple önemli.
Wayback Machine API'ını Kullanma
Wayback Machine’in, daha büyük veri kümelerini çekmek için kullanabileceğiniz bir API'ı da var. Genelde bir API (application programming interface veya uygulama programlama arayüzü) yalnızca kod yazmayı bildiğinizde işe yarar. Ancak Cyb_detective, basit URL'ler kullanarak API aracılığıyla verilere erişmenin yollarını gösteren bir yazı yayınladı. Programlama bilmeniz gerekmiyor. Verileri düzenlemek veya derinlemesine incelemek için bir elektronik tabloya eklemek istiyorsanız verileri Wayback Machine'den çekebilirsiniz. Bu yöntemin, genellikle büyük boyutlarda verilerle uğraşıyorsanız yararlı olduğunu unutmayın.
https://web.archive.org/cdx/search/cdx?url=osintme.com
Yukarıdaki adres Wayback Machine'in API’ına (CDX olarak adlandırılır) ostintme.com alan adı için arşivlenen tüm sayfaların listesini çıkarmasını söyler. osintme.com’u araştırmak istediğiniz herhangi bir alan adıyla değiştirebilir ve bu komutu tarayıcınızda kullanabilirsiniz. Sonra sonuçları kopyalayıp bir elektronik tabloya yapıştırmak çok kolay.
Cyb_detective, zaman aralığı ve site bölümü gibi filtreler kullanarak bir alan adında arşivlenmiş sayfaları görebileceğiniz başka formüller de veriyor. Bunlar, çok sayıda arşivlenmiş sayfası olan bir alan adına ilişkin veri toplamak için faydalı pratikler.
Elbette API kullanmadan da bir alan adının arşivlenmiş URL'lerini çekebilirsiniz. osintcurio.us’un 2021 tarihli bir yazısında, alan adı tabanlı kısayollar için ipuçları yer alıyor. Örneğin, osintme.com için arşivlenen URL'lerin kolay incelenebilir bir listesini istiyorsanız, şu formülü kullanabilirsiniz:
Son ipuçları
Wayback Machine'de anahtar kelime kullanarak arama yapabilirsiniz. Wayback Machine'in internet sayfalarını arşivleme amaçlı olduğu göz önüne alındığında, insanların URL ile arama yapması normal. Ancak isim ve sosyal medya kullanıcı gibi anahtar kelimelerle de arama yapmanız mümkün.
Wayback Machine, internet sayfalarını aramak için kullanılıyor. Fakat Wayback Machine’i de içinde barındıran büyük arşiv Internet Archive’da, televizyon haber görüntüleri ve gazete manşetleri de dahil olmak üzere, arama yapabileceğiniz tonlarca başka dijital materyal bulunuyor. Arşivde 2009’dan bu yana 2 milyon 484 bin programdan kesit yer alıyor.
Ayrıca Internet Archive son derece kullanışlı bir "Gelişmiş Arama" özelliğine de sahip. Burada medya türü, anahtar kelime, tarih aralığı gibi seçeneklerle özel bir sorgu oluşturabilir ve daha isabetli aramalar için aynı Google’daki gibi arama operatörlerini kullanabilirsiniz.
