WhatsApp’ta yalan haberle mücadele etmek Facebook’tan daha zor

Facebook’un küçük kardeşinin bir yalan haber sorunu var ve kimse bu sorunu nasıl çözeceğini bilmiyor.

Doğrulama platformlarına göre, bu yaz günde 1 milyar kullanıcıya ulaşan popüler mesajlaşma platformu WhatsApp, son aylarda yanlış bilginin üretim alanı haline geldi. Geçen ay Almanya’da yapılan seçimlerden, Katalonya bağımsızlık referandumuna, Sahra Altı Afrika’daki fırtınalarla ilgili yanlış bilgilerden Brezilya’daki sahte insan kaçırma hikayelerine kadar, söylentiler platformdaki özel gruplarda büyük bir hızla yayılıyor.

Bu durum hem doğrulama yapanlar hem de WhatsApp için büyük bir sorun.

WhatsApp üzerindeki aldatmacaları çürütmek için çalışan ilk doğrulama örgütlerinden biri olan Kolombiya’daki La Silla Vacía muhabirlerinden Juan Esteban Lewin “WhatsApp söz konusu olduğunda, paylaştığınız şeyi kaç kişinin okuduğuna dair hiçbir fikriniz olmuyor, adeta bir kara kutu” diyor ve ekliyor, “Bu (yalan haber) akışı nasıl durdurabileceğimizden emin değilim.”

Facebook ve Twitter haberlerin, fotoğrafların ve videoların genellikle serbestçe dolaştığı herkese açık alanlarken, WhatsApp kendi içinde bölümlere ayrılmış bir platform. Gruplara 256 kişiye kadar kullanıcı katılabiliyor, bu da doğrulama örgütlerinin yalan haberlerin ne zaman ve nerede viral hale geldiğini görmelerini zorlaştırıyor. Ayrıca tüm mesajlar otomatik olarak uçtan uca şifreleniyor. Bu sorunlar gazetecilerin bu platform üzerindeki etkinliği izlemek için kullanabileceği bir analiz sisteminin olmamasıyla pekişiyor.

2014 baharında Facebook tarafından 19 milyar dolara satın alınan WhatsApp üzerindeki yanlış bilgiyi bulmakta güçlük çekenler yalnızca doğrulama örgütleri değil. Platformun kendi çalışanlarının da WhatsApp üzerinde viral hale gelen mesajların içeriğini belirlemek için kullanabileceği bir yöntem yok.

WhatsApp yetkililerinden Carl Woog, Poynter’e gönderdiği e-postada şöyle diyor: 

WhatsApp kullanıcıların bilgilerini güvenli ve gizli tutacak şekilde tasarlandı, bu nedenle de hiç kimse insanların mesajlarının içeriğine erişim sağlayamıyor. Yalan haberlerden kaynaklanan bir zorluk olduğunun farkındayız ve WhatsApp’in güvenli bir yer olmaya devam etmesini sağlayacak yollar düşünüyoruz.

Woog, WhatsApp’ın yalan haberle mücadelede denediği yöntemlerden birinin platformda dijital okuryazarlığı geliştirmek olduğunu ifade ediyor. Bu, Facebook’un da yardımcı olduğu bir girişim (ama şirketin veri ve mühendislik merkezlerinin yanlış bilgi karşısında hangi ölçüde kullanılacağı hala net değil).

Kullanıcılara çevrimiçi aldatmacaları nasıl tespit edeceklerini gösteren basit bir bildirinin dışında, WhatsApp’ın yalan haberle mücadele çabalarının en çarpıcı yanı doğrulama örgütleriyle benzer yöntemler kullanması. Bu yöntem kullanıcıları listelemek.

Doğrulama örgütleri WhatsApp’taki yanlışları Facebook veya Twitter’dakiler kadar kolay tespit edip çürütemediğinden, yardım için okuyucularına başvurdular. Geçen birkaç ay içinde, Chequeado, Africa Check ve Boatos.org gibi doğrulama siteleri platformdaki yanlış bilgiyle mücadele çabalarını artırdılar. Çoğu kullanıcının platformda şüpheli bir şeyle karşılaştıklarında gönderdikleri yalan haberler, fotoğraflar ve caps’leri almak ve bunlara yanıt vermek için kurumsal WhatsApp hesapları açtı. Buna karşılık, doğrulama örgütleri okuyucularından doğrulamayı aynı grup içinde paylaşıp yanlış bilginin yayılmasını önlemelerini istedi.

En azından, hedef bu.

Türkiye’deki doğrulama platformu teyit.org’un editörlerinden Gülin Çavuş, “İnsanlar sosyal medyada yanlış bir şey söylerlerse başına kötü bir şeyin geleceğinden korkuyor olabilir. Sanırım WhatsApp insanlar için güvenli bir alan ve komplo teorilerini daha rahat tartışabiliyorlar” diyor: (Çavuş 2017 International Fact-Checking Network fellowu seçildi).

Tüm yankı fanuslarından şüpheli haberleri toplamanın bir yolunu bulmamız gerekiyor.

Chequedo yönetici müdürü Laura Zommer de bu görüşü destekliyor. Arjantin’de bulunan doğrulama örgütü La Silla Vacía’nın rehberliğinde geliştirdiği WhatsApp mesajlarını çürütme çalışması nispeten yeni olsa da Zommer, viral aldatmacaları bulmanın ve gerçeği kullanıcılar arasında yaymanın zorluğuyla daha şimdiden karşı karşıya olduklarını söyledi. Zommer;

Kaynağa erişim sağlamak daha zor çünkü bunlar bizim gazeteci olarak iletişim kurmaya alışkın olduğumuz kaynaklar değil. Gazetecilerin insanlarla mutlaka konuşmaları gerektiğini düşündüğümüz konular değil, genellikle insanların konuşmasına çok da gerek olmayan konulardan bahsediyorlar.

WhatsApp’in dünya çapındaki popülerliği düşünüldüğünde, yalan haberle mücadele sorunu açıkça görülüyor. Mesajlaşma platformu ABD dışında, özellikle mobil veriye erişimin az veya pahalı olduğu ülkelerde oldukça yaygın olarak kullanılıyor.

100 milyondan fazla kişinin WhatsApp kullandığı Brezilya’da Boatos doğrulamaları doğrudan kullanıcılara gönderiyor. Boatos gazetecilerinden Edgard Matsuki, Poynter’e yazdığı e-postada kullandığı iki akıllı telefona her gün 500 civarı mesaj geldiğini, bunun da platformun performansını düşürdüğünü anlatıyor. Ayrıca mesaj gönderen kişileri elle tek tek kaydetmesi de gerekiyor.

“WhatsApp’in bir iyi yanı takipçilerimle doğrudan iletişim kurabilmem ve mesajlarımı göndermek için algoritmalara bağlı olmak zorunda kalmamam.” diyor ve ekliyor: “Bu hizmeti geliştirmenin yollarını bulmak için hala çalışıyorum.”

Lewin, Kolombiya’da uygulamanın özellikle geçen yıl Kolombiya Devrimci Silahlı Güçleri (FARC) ile yapılacak barış anlaşması referandumunun ardından birincil haber alma kaynağı olarak kullanıldığını, orta ve alt gelir sınıfından kişiler arasında daha çok yaygın olduğunu belirtti.

Haberleri gazeteden okumak yerinde WhatsApp üzerinden gelen haberleri okuyorlar, bu Kolombiya’da çok yaygın bir durum. Veri kullanımı fazla olmayan bu mesajlaşma uygulamaları çok, çok popüler oldu.

Lewin WhatsApp’te gördüğü yalan haberlerin çoğunun platform üzerinde oluşturulmaktan ziyade, çevrimiçi bir yerden alınıp uygulamada paylaşıldığını söylüyor. Africa Check’in kıdemli araştırmacısı Kate Wilkinson çoğunu anlamanın zor olmadığını, duygusal tepkiye neden olduğunu söylüyor. Ancak WhatsApp üzerinden yayılan yanlış bilgilerin, bu yanlış bilgileri çürütme çalışmalarıyla birlikte, dünyanın her yerinde bir sorun haline geldiği ortada ama yanlış bilgilerin içerikleri bölgeden bölgeye değişiyor.

Arjantin ve Kolombiya’da mesajlar genellikle siyasi içerikli olup yerel ve ulusal seçimlerle ilgili yanlış bilgiler içeriyor. Geçen ay Chequeado WhatsApp’te dolaşan ve seçmenlerin oy pusulasına hayvan hakları ihlallerine karşı olduklarını yazabileceklerini belirten bir caps’i çürüttü. Bu durum aslında seçmenlerin oylarının geçersiz sayılmasına neden olacaktı. Lewin, Kolombiya’da La Silla Vacía’nın haftada en az bir tane WhatsApp üzerinden doğrulama yaptığını ve en çok konuşulan iki konunun FARC ile gelecek yılın kongre ve başkanlık seçimleri olduğunu tespit ettiklerini belirtti.

Öte yandan, Wilkinson Sahra Altı Afrika’da karşılaştığı yalan haberlerin çoğunun siyasetle ilgili olmadığını söyledi:

WhatsApp üzerinde viral olan yanlış bilgiler genellikle yaklaşan bir tehlikeyle ilgili oluyor. İnsanlar çoğunlukla suç, şiddet ve kötü hava hakkında mesajları iletiyorlar.

Şubat ayında Africa Check, Güney Afrika açıklarından yaklaşan fırtınanın Johannesburg’u vuracağına dair WhatsApp üzerinde yayılan viral bir fırtına uyarısını çürüttü. Aslında fırtına Johannesburg’un bulunduğu Gauteng şehrinin yakınlarından bile geçmeyecekti.

Bu tür mesajların içeriği son yıllarda yalan haberlerin ve çevrimiçi paylaşılan yanlış bilgilerin odağı olan aşırı taraflılıktan uzaklaşma anlamına geliyor. Wilkinson, kullanıcıların doğrulama örgütüne gönderdiği mesajların çoğunun korku veya öfke yayma değil, insanları tehlikelere karşı uyarma ve yardım etme isteğiyle paylaşıldığını düşünüyor:

WhatsApp çok samimi bir iletişim biçimi ve tehlikede olduğunuzu düşünmenize neden olan bir bilgi aldığınızda … muhtemelen bu bilgiyi paylaşmanın artılarını ve eksilerini kafanızda tartarsınız. ‘Bir kişinin bile zarar görme ihtimali varsa, paylaşmam gerekir’ diye düşünürsünüz.

Ancak bu ağırlıklı olarak gizli bir platform üzerinde yanlış bilgiyi çürütmeyi kolaylaştırmıyor. Doğrulama örgütlerinin WhatsApp’teki aldatmacaları bulup çürütmek için harcadıkları çabanın işe yarayıp yaramadığı belli değil, bunun bir nedeni de şu anda ölçmenin mümkün olmaması.

Bu makale için görüştüğümüz doğrulama örgütleri yalan haberi çürütme süreçlerini geliştirmek için WhatsApp’le bağlantıya geçmediklerini ve yalan haberi ortaya çıkardıklarında viral hale gelen haberleri görmenin bazen heveslerini kırabildiğini söylediler.

“Bu hafta karşıma çıkan bir haberin yanlış olduğu aslında bir buçuk yıl önce gösterilmişti.” diyor Lewin.

Ancak durum o kadar da vahim değil. Lewin, La Silla Vacía WhatsApp üzerinde çalışmaya başladıktan sonra bazı grupların gerçekler ve haberler hakkındaki konuşmalarının değiştiğini de gördüğünü belirtti. Lewin:

Bazı gruplarda sohbetler biraz da olsa değişti çünkü grupta ‘Bir dakika, bunun doğru olup olmadığını kontrol edelim’ diyen en az bir kişi varsa, tartışmanın boyutu tamamen değişebiliyor. Haberin yalan olduğunu kanıtladığımızı WhatsApp üzerinde yaymanın kolay bir yolu yok. Bu konuda kullanıcılara güvenmek zorundayız.

WhatsApp mesajları izlemek için bir yöntem geliştirene kadar, ki baştan sona şifreleme yapmaları nedeniyle bu pek olası değil, doğrulama örgütleri muhtemelen çürütecekleri yalan haberlerde kullanıcıların gönderdiği ihbarlarla ilerlemeleri gerekecek. Bu, dünyanın en popüler mesajlaşma platformlarından birinde, kapsamı bilinmeyen bir sorun için eksik bir çözüm.

Zommer, “İnsanların yalan haberleri paylaşmasına nasıl engel olacağımızı bilmiyoruz. Elimizdeki bütün araçları denemek zorunda kalacağımızı düşünüyoruz.” diyor.

Kaynak: Daniel Funke / Poynter Çeviri: Emek Akman