WhatsApp’ın ciddi sonuçlar doğuran internet söylentileriyle başı belada

WhatsApp’ın Brezilya’daki 100 milyon kullanıcısı arasında yayılan söylentiler absürd hikayelerden, insanların hayatlarını tehlikeye atabilecek olaylara kadar çeşitlenebiliyor: Tıpkı bir yatak satıcısının şeytanla anlaşma yaptığına dair yayılan hikaye gibi.

Brezilya’da WhatsApp kullanıcıları arasında yayılan hikâyelerden birisi şöyle gelişti: Genç bir kadın ve yaşlı bir erkek çift çocukları kaçırıp başka ülkelere satıyormuş.

Bu söylenti 5 Nisan’a kadar çok da büyük bir olay yaratmadan mesajlaşma uygulamasında yayılmaya devam etti ta ki birisi 20 yaşlarında bir kadın ve 60 yaşlarında bir erkeği Rio de Janeiro’nun göz alıcı göl bölgesi olan 110 bin nüfuslu Araruama merkezinde birlikte görene kadar. Bu yabancı, aracın plakası görünecek şekilde 1989 model beyaz Ford Escort arabanın içerisindeki çiftin fotoğrafını çekti. Bu fotoğraf, hiçbir delil olmamasına rağmen, çiftin çocukları kaçıran dolandırıcılar olduğu yönünde WhatsApp mesajlarıyla ve Facebook iletileriyle hızlı bir biçimde yayıldı.

Birkaç saat içinde öfkeli bir kalabalık adaleti yerine getirmek için çifti takip etmeye başladı. İkisini de hırpalayıp adamın arabasını ateşe verdiler.

Şanslılardı ki, bir arkadaşı satış görevlisi olan Pâmella Martins isimli genç kadını tanıdı. Martins’e eşlik eden kişi de ise arkadaşı Luiz Aurelio de Paula’ydı. Aynı zamanda Araruama polisi de olaya müdahale etti. Martins BuzzFeed News’e “O Tanrı’ydı.” diye konuştu.

Genç kadın artık WhatsApp kullanmıyor.

Martins azınlıktakilerden biri: Bağımsız araştırmalar, internet bağlantısı olan Brezilyalılar’ın yüzde 80 ila 92’sinin WhatsApp kullandığını gösteriyor. WhatsApp, 100 milyonu Brezilyalı olan 1.2 milyar kullanıcıyla dünyanın önde gelen mesajlaşma uygulamalarından biri. Bir şirket tarafından Brezilyalı WhatsApp kullanıcıları arasında yapılan araştırmaya göre, kullanıcıların yüzde 53’ü uygulamayı espri, internet şakaları ve komik şeyler paylaşmak için kullandığını söylerken, yüzde 35’i uygulamayı haber ve gazete, dergi gibi iletişim araçlarından bilgi paylaşmak için kullandığını söylüyor.

WhatsApp internette yayılan yanlış bilgilerle tahrip edilmiş tek platform değil elbette. Fakat şüpheli haberlerin çoğunlukla onları yaratan hesaplara kadar takip edilip, izinin sürülebildiği Facebook ve Twitter’ın aksine, mesajlaşma uygulamaları, gizli ve kapalı mesajlaşmanın doğası gereği söylentinin ne kadar yaygın bir şekilde etrafta dolaştığının öğrenilmesini imkânsız hale getiriyor.

Bir şey çok net: Pâmella Martins ve Luiz Aurelio de Paula’yı mağdur ettiği gibi bu söylentiler,  WhatsApp aracılığıyla birçok insana ulaşıyor ve bu sayede bu insanların yaşamlarında ciddi hasarlar yol açmaya neden oluyor.

Mario Gazin’in başına gelen de böyle bir olay. Daha fazla yatak satmak için şeytanla bir anlaşma yaptığını iddia eden bir ses kaydı WhatsApp’ta paylaşıldıktan sonra Gazin’in yatak fabrikası 1 milyon adet sipariş kaybetti. Bu söylenti özellikle Brezilya nüfusunun yüzde 29’unu oluşturan Evanjelistler arasında popüler oldu.

Bu iddia bir “delil” ile desteklendi: Markanın yataklarının içinde mezar toprağının bulunduğu fotoğraf ve videolar, Gazin’in ölüler dünyasıyla anlaşma yaptığını “kanıtlayacak şekilde” paylaşıldı.

Markanın satıcıları bu durumun satışları etkilediğini fark etti fakat siparişlerin iptal edilmesi Gazin için bardağı taşıran son damla oldu. BuzzFeed News’e “İşte o zaman (söylentiyi) takip ettim ve (söylentinin) başladığı yeri buldum.” diye konuşan Gazin, Ekim 2015’te haber yayılmaya başladıktan sonra “şeytanla ilişkisini” reddetmek için bir video çekti ve Facebook’ta paylaştı.

Yaptığı açıklama 3 milyon kez görüntülendi. Gazin, “(Bu video) oldukça yardımcı oldu ve ayrıca o zamana dek düşük performans gösteren bazı eyaletlerde markamızı güçlendirdi.” diye konuştu.

WhatApp’ta yaygın bir biçimde dolaşan bir başka hikâye gerçek olamayacak kadar iyiydi. Söylenti, Brezilya’nın önde gelen hastanelerinden biri olan Suriyeli-Lübnanlı Hastanesi’nin cilt ve böbrek kanseri için bir aşı geliştirdiğini iddia ediyordu. Hastane, WhatsApp’ta dolaşan bu haberi reddetmek için bizzat açıklama yaptı.

Hastane yaptığı açıklamada “Böyle bir araştırma var fakat sonuçları sınırlı seviyede etkili ve sadece az sayıda hasta, geçici bir süre için yararlanabiliyor. Şimdiye dek bu aşılarla açıklanabilecek bir tedavinin var olduğuna dair bir kanıt yok.” dedi.

São Paulo Tıp Bilimi Bölgesel Konseyi’nde bulaşıcı hastalıklar uzmanı ve iletişim direktörü olan Marcos Boulos, BuzzFeed News’e “Böyle bir söylenti her zaman vardı fakat şimdi daha hızlı yayılıyor.” diye konuştu.

“Şimdiye dek gerçekte var olmayan birçok aşı hakkında sorular aldım. Almış oldukları tedaviye alternatif bir tedavi olarak bu söylentilerden bahseden hastalarım oldu.”

İnsanlar WhatsApp’ta dolaşan bu yalanlardan fiziksel ve maddi olarak mağdur olsalar da bu asılsız haberleri ortaya atanlar nadiren cezalandırılıyor.

WhatsApp bir uyarıyla kullanıcılarını “sorunlu içerikleri” ihbar etmeleri için teşvik ediyor: “Mesajlarınızın emniyet, gizlilik ve güvenliğini için mesajların içerikleri genelde bize açık değil; bu da ihbarları doğrulamamızı ve işlem yapmamızı engelliyor.” Portekiz’de bir bilgi formu şüpheli mesajları tespit edebilmek için ipuçları veriyor fakat sonuç olarak şirket, kullanıcılarını eğer birisinin tehlikede olduğunu düşünüyorlarsa hukuki yollara başvurmaları için yönlendiriyor.

WhatsApp kullandığı uçtan uca şifreleme yöntemi nedeniyle mesajları göremediğinden şirketin kurucu ortaklarından Brian Acton Şubat ayında Times of India’ya “Bizim duruşumuz insanların yalan haberleri anlaması ve icabına bakması için araçlar ve imkânlar yaratmak yönünde. Böylelikle insanlar bu haberleri ihbar edebilir, hatta kullanıcıları veya bu tarz şüpheli haberleri devam ettiren şeyleri engelleyebilir.” diye konuştu.

Araruama’da iş arkadaşı Luiz Aurélio de Paula ile birlikte dayak yiyen Pâmella Martins, kendilerine saldıran kişilerin sorumlu tutulacağına dair ufak bir şans olduğuna inanıyor. Martins, en azından çocuk kaçıran çift oldukları iddialarını uyduranların mahkemede hesap vereceğini umuyor.

Luiz Aurélio de Paula’nın arabasının fotoğrafını paylaşan annenin (Facebook) hesabı ve öfkeli kalabalığı sokağa döken Facebook iletisi silindi. Polis, bu sahte hikâyeyi doğrulayan ses dosyasını kaydeden adamın kimliğini tespit etmeye çalışıyor.

Martins başından geçen bu travmatik olaydan sonra WhatsApp kullanmayı bırakırken, yatak şirketi sahibi Gazin, olayın sahte olduğunu açıkladıktan sonra WhatsApp’ı kabullendi. Gazin şu an uygulamayı müşteri hizmetleri sunmak için kullanıyor ve hatta WhatsApp’tan satış yapıyor. Gazin “Bu keskin dönüşü asla hayal edemezdim.” diye konuştu.

Bulaşıcı hastalık uzmanı Boulos da kendi adına probleme dair tek bir tespit yapıyor: “WhatsApp aynı kaldığı sürece, insanlar istediği her türlü saçmalığı söyleyecek.”

Kaynak: Alexandre Aragão / BuzzFeed News Çeviri: Gözde Gizem Öztürk