Verilerle teyitçiler ve teyitçilik

Duke Reporters’ Lab 2014 yılında doğrulama platformlarının gelişimini, izlediği yöntemleri ve etkinliklerini kayda geçirip takip etmek amacıyla veritabanını ilk kez işlemeye başladığında, dünya üzerinde 44 doğrulama projesi girişimi vardı. 2019 yılında, yani 5 yıl sonra, bu sayı 188’e ulaştı.

Son beş yıl içinde sayıca 4 katına çıkan doğrulama platformları şu anda 60’dan fazla ülkede bulunuyor. IFCN (Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı) tarafından düzenlenen ve altıncısının Cape Town’da gerçekleştiği Global Fact-Checking Summit sırasında, dünyanın pek çok yerinden gelen teyitçilerle anketler yürütüldü. Bu verilerden oluşturulan rapor, yanlış bilgi sorununa karşı mücadele eden sivil toplum kuruluşları, akademik birimler ve medya organlarını dahil IFCN imzacısı doğrulama platformları hakkında önemli veriler içeriyor.

Kuruluş yıllarına göre doğrulama platformlarının sayısı ve artışı, Duke Reporters’ Lab

Doğrulama platformlarının dünya üzerindeki varlığına bakıldığında, bu girişimlerin daha çok 2014 yılı itibariyle arttığı anlaşılıyor. Sadece 2017 yılında, yanlış bilgi sorununa çözüm arayan 17 yeni oluşum kurulmuş.

Bölgesel bakıldığında ise bu yıl en büyük yükselişin Asya’dan geldiği yorumu yapılabilir. 2018’de Asya kıtasında başlayan 13 yeni doğrulama girişimiyle şu anda Asya’da 35 kuruluş bulunuyor. Avrupa’da ise bu sayı bir yıl içinde 52’den 61’e yükseldi. IFCN imzacısı 188 kuruluşun 131’i ise iddialarını sınıflandırmak için “iyi tanımlanmış değerlendirme sistemi” kullanıyor.

Dünya üzerindeki IFCN imzacısı doğrulama platformları, Duke Reporters’ Lab

Teyitçiler çevrimiçi platformlardan sesleniyor

Çevrimiçi araçların ve uygulamaların geliştirilmesi, mobil erişimin artması gibi etkenler nedeniyle hızlı bir ivme yakalayan dijital yayıncılık, teyit kuruluşlarının en çok tercih ettiği mecra. Özellikle büyük kitlelere anında ulaşılabilmesi, kaynakların herkese açık olabilmesi ve gerektiğinde güncellenebilmesi dijital yayıncılığı, yanlış bilgi sorunu özelinde daha yararlı kılıyor. Ayrıca yanlış bilginin sosyal medyada gönderiler, yorumlar ve retweetler aracılığıyla hızla yayılıyor olması da, yine bu platformlar üzerinden kullanıcılara ulaşmak gerektiğini gösteriyor.

Dolayısıyla doğrulama platformlarının neredeyse hepsinin dijital yayıncılıktan besleniyor olması şaşırtıcı değil. Ankete katılan kuruluşların yalnızca yüzde 1,3’ü tamamen basılı medyayı kullanıyor. Teyitçiler kitlelere ulaşmak için kendi internet siteleri ve sosyal medya hesapları için hazırladıkları içerikler üzerine çalışıyor. Ayrıca çevrimiçi hazırlanan bu içerikler, kullanıcılar arasında da daha kolay iletildiği için, istedikleri etkiyi yaratmada daha iyiler. 

Kâr amacı güden teyit platformları artıyor

Geçtiğimiz yıl ankete katılan kuruluşların yaklaşık yüzde 65’i toplumsal fayda amaçlayan, Teyit gibi, kar amacı gütmeyen girişimlerden oluşuyordu. 2019 yılında ise bu tip kuruluşların dünya üzerindeki bütün doğrulama platformlarına oranı yüzde 50 civarına geriledi. Bu oransal daralmanın nedeni ise kâr amacı güden doğrulama platformlarının artması. Ankete göre bu yıl, her iki kuruluştan biri kâr amacı güdüyor. Bu yükseliş yanlış bilgi sorunun artık başlı başına bir sektör oluşturabileceğine dair fikir veriyor.

Yalnızca belirli konularda uzmanlaşan teyit platformları kuruluyor

Duke Üniversitesine bağlı Reporters’ Lab’ın yürüttüğü veritabanı Mark Stencel ve Bill Adair tarafından güncelleniyor. Bu veritabanında, bilginin her yönünü inceleyen, somut iddiaları ele alarak sonuca ulaştıran, kaynaklar ve metotlar konusunda şeffaflık ilkesini uygulayan, aldığı fon ve destekleri açıkça paylaşan ve doğru bilgiyi benimsemiş tarafsız kuruluşlar ve girişimler değerlendiriliyor.

Doğrulamanın belirli konulara özgü geliştirildiği oluşumlar da çalışma kapsamında dikkat çekiyor. Siyasi söylemleri teyit eden ABD’de PolitiFact ve Türkiye’de Doğruluk Payı gibi kuruluşların yanı sıra, yine belirli konularda uzmanlaşan doğrulama platformları da kurulmaya başlandı. Bunlardan en dikkat çekenler ise sağlık konusunda uzmanlaşan Avustralya’daki Metafact ve Fransa’daki Health Feedback.

Tam zamanlı teyitçiler artıyor

IFCN Poynter

Ankete göre teyit kuruluşlarının neredeyse yarısının tam ve yarı zamanlı dahil 10 kişiden az çalışanı var. Ancak teyit kuruluşlarının artması, teyitçilerin yanlış bilgi sorununun çözümünde aktif rol oynaması ve özellikle Facebook, Instagram, Google gibi platformların yanlış bilgiyle mücadelesinde teyit kuruluşlarıyla yaptıkları işbirlikleri bu girişimlerin hacminin de yakın zamanda büyüyeceğine işaret ediyor.

Kaynaklar

IFCN Poynter, State of Fact-Checkers, 2019

Duke Reporters' Lab, Doğrulama platformları haritası

IFCN Poynter, State of Fact-Checkers Fact Sheet, Haziran 2018

Duke Reporters' Lab, Doğrulama platformlarının sayısı 60 ülkeden fazla yerde 188' ulaştı, 11 Haziran 2019

Duke Reporters' Lab, Teyitçilerin veri tabanın nasıl oluşturulduğu hakkında bilgi, 22 Haziran 2016

Duke Reporters' Lab, Kâr amacı güden doğrulama girişimleri yükselişte, 22 Haziran 2019

Kapak görseli: Singularity Hub

 

 

 

Bir sahte içeriği gerçeğinden ayırt etmenin yollarına, teyitçi gibi düşünebilmeyi sağlayan yöntemlere, doğrulama araçlarına, fact-checking dünyasından haberlere ve güncel gelişmelere yer verdiğimiz #teyitpedia yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.

Kaynaklar

IFCN Poynter, State of Fact-Checkers, 2019

Duke Reporters' Lab, Doğrulama platformları haritası

IFCN Poynter, State of Fact-Checkers Fact Sheet, Haziran 2018

Duke Reporters' Lab, Doğrulama platformlarının sayısı 60 ülkeden fazla yerde 188' ulaştı, 11 Haziran 2019

Duke Reporters' Lab, Teyitçilerin veri tabanın nasıl oluşturulduğu hakkında bilgi, 22 Haziran 2016

Duke Reporters' Lab, Kâr amacı güden doğrulama girişimleri yükselişte, 22 Haziran 2019

Kapak görseli: Singularity Hub