Sözlük: Yanlış bilgi içeren videoları tanımlama rehberi

Sosyal medyada ve çevrimiçi platformlarda video paylaşımlarının artması, video türünü metin ve görsel odaklı içeriklerin birleştirilebildiği etkin multimedyalara dönüştürdü.  Kullanıcıların içerik oluşturup paylaştıkları videolar aslında uzun süredir YouTube aracılığıyla internet kullanıcılarının karşısına çıkıyordu. Sosyal medyada videonun ön plana çıkmasında başı çekenler ise Facebook, Instagram, Twitter gibi sosyal medya mecraları oldu. Instagram 2016 yılında video süresini 15 saniyeden 60 saniyeye çıkarmıştı. Facebook ise 2015’de, ileride zararlı ve kötü içeriklerin hızla yayılması nedeniyle eleştirilere maruz kalacağı canlı yayın özelliğini getirmişti. Zamanla, sosyal medyada en çok ilgi çekenler ara yazılar, yorumlar, seslendirmeler, farklı görüntüler ve metinlerin eklendiği multimedyalar oldu. 

İnternet tabanlı araçların gelişmesi ve kullanımının yaygınlaşması, yanıltıcı, aldatıcı ve yanlış bilgiler içeren videoların oluşturulmasını da çok daha kolay hale getirdi. Ayrıca internet üzerinden bilgilere hızlı erişim, daha “becerikli” insanları harekete geçirdi. 

İnternet üzerindeki bilgi karmaşasını önleyebilmek için farklı ülkelerde çalışan, Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı (IFCN) imzacısı Teyit gibi birçok doğrulama kuruluşu var. Yanlış bilginin sosyal medya üzerinden hızla yayılmasıyla bu kuruluşlar, sayısız içerik tipiyle karşılaştılar. Bu, yanlış bilgi türlerini sınıflandırabilmek için yeni bir sözcük dizisi ihtiyacı ortaya çıktı. Türkiye’de de bu alandaki bilinci artırmak ve biz teyitçiler olarak kullanılan ortak dile dahil olmak için First Draft’tan Claire Wardle’nın “Yanlış bilginin yedi türü”nü sınıflandırdığı çalışmasını Mart ayında Türkçeleştirmiş ve düzenli olarak içeriklerimizde kullanmaya ve farkındalığı artırmaya başlamıştık.

İlginizi Çekebilir:  Sözlük: Yanlış bilginin en yaygın 7 türü

The Washington Post’un Fact Checker isimli doğrulama birimi, yanlış bilginin oluşmasına ve yayılmasına sebep olan videolar için yeni tanımlar ortaya koyduğunu, 25 Haziran 2019’da duyurdu. Çalışmanın sadece videolara odaklanması, bilgi karmaşasının içinde insanların sözde “en inanılır” gördüğü videoların sıklıkla ve çok farklı yöntemlerle manipüle edildiğini ortaya koyuyor. Çevrimiçi mecralarda hızla yayılan, beğeni, paylaşım ve yorum sayılarının çok üstünde izleyici sayısına ulaşan videolar da aynı WhatsApp mesajları, Instagram postları ve Facebook gönderileri gibi yanlış bilgi içerebilirler. Hatta hem göze hem de kulağa hitap ettiği için daha “inandırıcı” olduğu algısı, internet kullanıcılarının videolara aynı şüpheyle bakmasını engelliyor olabilir. 

The Washington Post’un bilgi karmaşasına neden olan videolar için oluşturduğu üç ana başlığın altında duran altı farklı içerik tipini, teyitçiler dahil olmak üzere bu konuda çalışan akademisyenler ve bütün internet kullanıcılarına, bir rehber olarak sunmak istedik. Şimdiye kadar analiz ettiğimiz iddiaların üzerinden örneklerle ilerlediğimiz ve Türkçeleştirerek Türkiye’de gündem olan videolarla derlediğimiz kavramları bu yazımızda bulabilir, şüphe kasınızı bu sefer videolara yoğunlaştırabilirsiniz.

The Washington Post bünyesinde yer alan “Fact Checker”dan Nadine Ajaka, Glenn Kessler ve Elyse Samuels manipüle edilmiş birçok videoyu inceledikten sonra bu tür videolar için üç ana başlık ve her birinde iki alt başlık olmak üzere bir rehber oluşturdular

1) Bağlamdan yoksun videolar

Üzerinde herhangi bir düzenleme yapılmamış; altyazı, dublaj gibi eklemelerle manipüle edilmemiş videolar, hatalı ilişkilendirilerek ya da eksik sunularak başka bir olayı, kişiyi ya da konumu gösterdiği iddiasıyla paylaşılıyor olabilir. Bu tip videolar, olayları yanlış ya da eksik aktarır. 

1A) Saptırma 

Saptırma olarak nitelendireceğimiz ilk alt başlık yanlış bilginin yedi türündeki “hatalı ilişkilendirme” tanımını hatırlatıyor ve “bir olayı gösterdiği ya da anlattığı iddiasıyla paylaşılan videonun, başka bir olaya ait olduğu durumları” ifade ediyor. Saptırmaya uğramış videoların kurgusunda bir değişiklik olmaması nedeniyle, bu tip içerikleri teyit ederken ayrıntılara dikkat etmek gerekiyor. 

Örneğin bir hastanede kaydedilen görüntünün Suriyeli sığınmacıyı, bir kadın doktoru döverken gösterdiği iddia edilmişti. Fakat aslında saldırganın doktoru dövdüğü video Rusya’nın Veliky Novgorod şehrinde yaşanmış bir olaya aitti. Yani söz konusu video, bağlamından yoksun bırakılarak saptırılmış ve Türkiye’de yaşanan bir olay olduğu iddiasıyla dolaşıma girmişti. 

Söz konusu video 1 milyonu aşkın kişi tarafından izlendi. Fakat videonun Suriyeli bir sığınmacının kadın doktoru dövdüğünü gösterdiği iddiası doğru değil. Görüntüler Rusya’da kaydedilmiş.

Özellikle olayların yaşandığı tarihi veya konumu değiştirerek paylaşılan videolar, izleyicilerin yanlış bilgilendirilmesine yol açıyor. Bu tip videoların doğrulanabilmesi için videonun ilk paylaşıldığı yere veya video içindeki mimari yapı, tabelalar, araba plakaları gibi ayrıntılara odaklanmak gerekiyor. 

The Washington Post’un saptırma örneğinde Beyaz Saray sosyal medya direktörü Dan Scavino’nun Miami Uluslararası Havaalanını gösterdiği iddiasıyla paylaştığı video var. Aslında orijinalinin birkaç hafta öncesinde Mexico City’de çekildiği bu video, saptırılarak Irma kasırgası etiketiyle paylaşılmış. İddianın doğru olmaması sebebiyle Dan Scavino paylaşımı daha sonra kaldırmış. / The Washington Post

Aynı video Türkiye’de sosyal medyada İstanbul Havaalanı olduğu, haber kanallarında ise Kuveyt Havaalanını gösterdiği iddialarıyla paylaşılmıştı. Videodaki ayrıntıları inceleyen Teyit, Google Haritalar ve Flights Radar 24’ten de faydalanarak görüntünün Mexico City’den olduğunu doğrulamıştı. 

Saptırmaya vereceğimiz bir diğer dikkat çekici örnek ise aslında gerçek bir görüntü olmayıp, video oyunundan alınmış bir kurguyla ilgili. Haber kanallarının Bitlis Sehi ormanlarındaki terör operasyonuyla ilişkilendirerek yayınladıkları video, aslında bilgisayar oyunundan alınmıştı. Ayrıca medyaya yansıyan bu önemli yanlış başka ülkelerin de dikkatini çekmiş ve Teyit’in şef editörü Gülin Çavuş, bu konuda Fransız doğrulama platformu Les Observateurs’dan Alex Capron ile konuşmuştu.

31 Mayıs 2017’de A Haber’de, ”Atak helikopterler PKK’yı vuruyor” iddiasıyla yayımlanan görüntüler, aslında “ARMA 3” isimli oyundan. Saptırılan görüntüler gerçek kayıtlara dayanmıyor ve bilgisayar ortamında oluşturulmuş bir kurgu. The Washington Post‘un saptırmaya verdiği örnekler arasında kayıtların gerçek olmadığı benzer bir olaya rastlanmıyor. Fakat Türkiye televizyonlarında ve haber kanallarında bilgisayar oyunlarının gerçekmiş gibi gösterildiği başka örnekler de mevcut: Mesela Ocak 2018’de, Medal of Honor isimli bilgisayar oyunundan alınan görüntüler, Habertürk’te, Afrin operasyonunu gösterdiği iddiasıyla paylaşılmıştı. Dolayısıyla genel anlamıyla saptırma kategorisinde ifade edebileceğimiz bu video örneklerini kurgunun gerçekmiş gibi paylaşıldığı başka örneklerle ele alabilir ve farklı bir kategori de üretilebiliriz. Türkiye’de bu tip örneklerin karşımıza çıkıyor olması bize, bu tür vakaları “gerçek addetme” gibi yeni bir başlık altında toplayabileceğimiz fikrini verdi. 

1B) Soyutlama

Üzerinde oynanmamış videonun sadece belli bir kısmının alınarak bağlamından yoksun bırakılması soyutlama türüne örnek. Topluma mal olmuş kişilerin kullandığı birkaç cümlenin, parlatılarak ön plana çıkarıldığı ve çok yönlü bir tartışmayı sadece tek bir bakış açısına indirgeyen videolar soyutlama olarak nitelendiriliyor. Özellikle siyasi isimlerin demeçlerinden kesilen bazı ifadelerin, sadece bir kısmının bağlamı dışında dolaşıma girmesi, ifadenin çok farklı değerlendirilmesine yol açarak yanlış bilgiye neden oluyor. 

2019 Mayıs ayında İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Başkan Adayı olduğu zaman Ekrem İmamoğlu’nun, HaberTürk’te katıldığı bir programda kullandığı “Gelin Türkiye’yi beraber yönetelim” ifadesi hakkındaki iddialar hem yazılı basında hem de sosyal medyada gündem olmuştu.  İmamoğlu’nun bu ifadelerinin PKK ve FETÖ’ye çağrı niteliğinde olduğu iddia edilmişti

Fakat İmamoğlu aslında gazeteci Mehmet Akif Ersoy’un sorduğu soruya, medyada dolaşıma giren videolardan daha uzun bir yanıt veriyor. Söz konusu programda ilgili kısım izlendiğinde “Gelin Türkiye’yi beraber yönetelim” ifadesinin PKK ve FETÖ’ye değil Ak Parti ve Recep Tayyip Erdoğan’a ithaf edildiği anlaşılıyor. İmamoğlu’nun konuşmasının geri kalanının soyutlanarak sunulması, beyan ettiği fikirlerle uyuşmayan bir ifade yaratıyor.  

Elbette bir videoda birden fazla manipülasyon bulmak da mümkün. Örneğin, yanlış bilginin hızla yayıldığı seçim dönemlerinde ise seçim usulsüzlüklerine dair iddialar, belirli partileri ya da seçmen profilini hedef göstermek amacıyla yeniden gündeme geliyor.  

2019 yerel seçimlerinde yinelenen oy sayımları sırasında çekildiği iddia edilen video 30 Mart 2014’de gerçekleşen yerel seçimlerden çekilmiş. Boş oy pusulasıyla ilgili yaşanan bir tartışmanın sonucunda ise AK Parti’ye oy verilmesi değil, oyun herhangi bir partiye yazılmamasına karar veriliyor.

2019 Yerel Seçiminde çekildiği iddiasıyla paylaşılan bu videonun 2014 yılına ait olduğu iddiası ve videonun devamında varılan fikir birliğinin soyutlanarak eksik sunulması videoyu, hem “saptırma” hem de “soyutlama”nın görülebildiği bir örnek haline getiriyor.

2019 yerel seçimlerinde yinelenen oy sayımları sırasında çekildiği iddia edilen video 30 Mart 2014’de gerçekleşen yerel seçimlerden çekilmiş. Boş oy pusulasıyla ilgili yaşanan bir tartışmanın sonucunda ise AK Parti’ye oy verilmesi değil, oyun herhangi bir partiye yazılmamasına karar veriliyor.
The Washington Post’un soyutlama örneği ise Ilhan Omar’la ilgili. Saldırganlara “bazı insanlar bazı şeyler yaptı” dediği iddiasıyla binlerce insanın hayatını kaybettiği 11 Eylül’ü ciddiye almadığı öne sürülen Ilhan Omar’ın videosu, 20 dakikalık konuşmasının sadece kısa bir anı soyutlanarak oluşturulmuştu. The Washington Post, Ilhan Omar’ın aslında konuşmasının devamında Amerikan-İslam İlişkileri Konseyinin kuruluşundan bahsettiğini ve 11 Eylül sonrasında Müslümanların neden ABD’de sivil haklarını kaybettiği konusunda konuştuğu belirtiliyor. / The Washington Post

2. Yanıltıcı Kurgu

Yanıltıcı ve aldatıcı düzenlemelerle video üzerinde oynanmış olması, ikinci ana başlıkta “yanıltıcı kurgu” olarak adlandırılıyor.

2A) Değinmeme 

Bu kategorinin ilki değinmeme. Başı veya sonunda belirli kısımların kesilmesi sonucu videodaki bilgiler ve ifadeler tam tersi bir niyeti işaret ediyormuş gibi öne sürülebilir. Soyutlamadan farkı ise, devam eden bir açıklamanın bilinçli bir şekilde yarıda kesilerek bütün açıklamanın bu olduğu izlenimiyle paylaşılması. Örneğin bir kişinin sözlerini alıntılayan ve ona karşı görüş beyan eden kişilerin videolarından alıntı kaynağı ve görüşleri kırpıldığında, yani konuşmanın bütününe değinilmediğinde, o kişinin bu cümleyi destekleyerek söylediği iddia edilebiliyor.

The Washington Post’un buna örneği Aile Planlaması Derneği çalışanının canlı yayınından alınan küçük bir kesit. Konuşmanın bütününe değinilmediği için videodaki kişinin, cinsiyet bazlı kürtajı desteklediği algısı yaratılmıştı. Fakat değinilmeyen ifadeler dolayısıyla video, tartışmayı doğru lanse etmiyor./ The Washington Post

Soyutlama ve değinmeme türündeki içeriklerin bize oldukça yakın gelmesi nedeniyle İmamoğlu’nun yukarıda verdiğimiz örneğinin, başka açılardan bakılarak bu kategoriye de uyabileceğini düşündük. Söz konusu iddiada İmamoğlu, konuşmasının devamında “Bakınız, terör örgütlerine karşı hep beraber dimdik ayaktayız,” ifadesinde bulunuyordu. Fakat dolaşıma giren videoda bu ifadeye değinilmemiş, bütün cevabı ise soyutlanarak sadece ilk kısmı öne çıkarılmıştı. “Gelin Türkiye’yi beraber yönetelim” cümlesinin bağlamından çıkarılarak yanıltıcı kurguyla düzenlenmesi, İmamoğlu’nun tam tersi fikirleri savunduğu algısını yaratmış ve bu konuda yanlış bilgi yaymıştı. 

2B) Ardına Ekleme

Özellikle söyleşi gibi kameranın farklı açılardan iki ayrı insanı çektiği videolarda sıklıkla rastlanabilecek bir diğer yanıltıcı kurgu tipi ardına ekleme olarak değerlendiriliyor. Bu tarz içerikler birbiriyle hiç bağlantısı olmayan cümle, kelime veya olayları farklı videolar halinde ard arda ekleyerek aldatıcı bir kurgu oluşturmuş oluyor.

The Washington Post

The Washington Post’un ardına ekleme örneği, iki farklı röportajın farklı cümlelerinin ard arda eklenerek oluşturulduğu kurmaca bir röportaj. Söz konusu video, CRTV haber sunucusunun başka bir zaman başka biriyle gerçekleştirdiği röportajından alınan bir soruya cevap olarak, Amerikalı siyasetçi Alexandria Ocasio-Cortez’in farklı bir röportajda farklı bir soruya verdiği yanıtın eklenmesiyle oluşturulmuş. Yanıltıcı kurgu dolayısıyla  Ocasio-Cortez’in ABD’deki siyasi sistemin nasıl işlediğini bilmediği algısı oluşturulmaya çalışılıyor

Teyit’in karşılaştığı bir ardına ekleme örneği ise CHP’nin 2019 yılında yerel seçim tanıtım filmiyle ilgili ortaya atılan iddiayla ilgili. CHP’nin 2019 resmi yerel seçim reklam filmini gösterdiği iddia edilen video, aslında iki farklı görüntünün ard arda eklenmesiyle oluşturuldu.

Videoda CHP’nin eski reklam filmi, yaklaşık üç yıl önce gerçekleşen Yenikapı Mitingi’ndeki görüntülere eklenmiş. Ayrıca arka fonda duyulan metin, Kılıçdaroğlu’nun 2018 yılında İslam Eserleri Müzesinin açılışında yaptığı konuşma. Orijinal olayla ilgili olmayan başka bir görüntünün, istenen videoya eklenmesiyle elde edilen bu video, yanıltıcı kurgunun öğelerini taşıyor. Ayrıca videonun üzerine ses ekleyerek kasten oynanmış olması bir sonraki kategorimizde karşılaşacağımız tahrif sınıflandırmasına da örnek teşkil ediyor. 

3) Kasıtlı müdahale

Manipülasyona uğrayan videoların son ana başlığı The Washington Post tarafından “kasıtlı müdahale” olarak adlandırılıyor. Farklı motivasyonlar dolayısıyla video üzerine yanlış altyazı ya da seslendirme eklemiş, kurgusu veya görüntüsü üzerinde oynanmış ya da belirli kısımları çıkarılarak harici içeriklerle değiştirilmiş olabilir. Kasten yapılmış bu değişiklikler, üçüncü ana başlıkta kasıtlı müdahale altında toplanıyor. 

3A) Tahrif

Tahrif videonun üzerinde kasten oynanmış içeriklere tekabül ediyor. Türk Dil Kurumu tahrifi “bir şeyin aslını bozma, değiştirme” olarak tanımlıyor

The Washington Post’un tahrif kategorisinde yer verdiği örneklerden biri, bizim de #teyitpedia içeriklerinde yer verdiğimiz Nancy Pelosi’nin alkollü olduğu iddia edilen viral video

The Washington Post

O zamanlar ABD Temsilciler Meclisi Başkanı olan Nancy Pelosi’yi alkollüymüş gibi göstermek için konuşmasının yavaşlatıldığı sahte video gerçeği yansıtmıyor. İddialarla dolaşıma giren videonun hızı kasten yavaşlatılarak tahrif edilmiş.

Teyit’in yakın zamanda karşılaştığı bir başka örnek ise bir belediye başkanı adayının “çocuğu olmayana çocuk yapacağım” diyerek seçim vaadinde bulunduğu iddiası. Söz konusu video incelendiğinde ise görüntülerin tahrif edilmiş olduğu anlaşılıyor. Aslında bu video, “Hükümet Kadın 2” isimli filmden alınan “çocuğu olmayana çocuk yapacağım” repliğinin adayın konuşmasına montajlaması sonucu oluşturulmuş

Videoda konuşma yapan belediye başkan adayının “çocuğu olmayana çocuk yapacağım” dediği iddiası doğru değil. Oyuncu Sermiyan Midyat’ın sesinin eklendiği videodaki replikler Hükümet Kadın 2 filminde, Faruk karakterinin seçim vaatleri arasında yer alıyor.

Tahrif edilen videolarda bazen tek bir kelimenin bile çıkarılarak yeniden kurgulanması ciddi manipülasyonlar yaratabiliyor. Eski Başbakan Necmettin Erbakan’ın 2007’de yaptığı bir konuşmasındaki ifadeler hakkındaki iddia buna örnek. “Ey Kasketli adam beni iyi dinle CHP’ye aldanıp da kuyruğuna yapışma” dediği öne sürülen video zamanında 40 binin üstünde paylaşım almıştı. Fakat videonun orijinaline bakıldığında “AKP’nin kuyruğuna yapışma” ifadesindeki “AKP” sözcüğünün çıkarılarak Erbakan’ın sözlerinin kasten çarptırıldığı anlaşılabiliyor

Erbakan’ın “Ey kasketli adam beni iyi dinle CHP’ye aldanıp da kuyruğuna yapışma” dediği iddiası doğru değil. Söz konusu videonun üzerinde kasten oynandığı için “tahrif” olarak değerlendirilebilir. 
Erbakan’ın “Ey kasketli adam beni iyi dinle CHP’ye aldanıp da kuyruğuna yapışma” dediği iddiası doğru değil. Söz konusu videonun üzerinde kasten oynandığı için “tahrif” olarak değerlendirilebilir. 

Sadece seslendirmeler ya da altyazılarla oynanarak değil, videonun içindeki görüntülerde değişiklikler yapılarak da videolar manipüle edilebiliyor. 

Örneğin Game of Thrones dizisinin final sezonun başlamasıyla birlikte seyircilerin alkış ve tezahüratlarını gösterdiği iddia edilen videodaki ekran montaj. Orijinalinde ise seyircilerin 2016 Avrupa Futbol Şampiyonası izlediği anlaşılıyor. 

3B) Kurmaca

Yapay zeka kullanılarak oluşturulan deepfake gibi videolar insanları, aslında hiç söylemeyeceği şeyleri söylüyormuş gibi ya da yapmayacağı şeyleri yapıyormuş gibi gösteriyor. Bu tip içerikler kurmaca olarak adlandırılıyor ve genellikle en çok göz önünde olan, internet üzerinde birçok görüntüsü bulunan ünlüler, şarkıcılar ve siyasi isimleri hedef alıyor. 

The Washington Post

The Washington Post kurmacaya Facebook’un kurucusu Mark Zuckerberg’e uygulanan deepfake örneğini veriyor. Yapay zeka kullanılarak Zuckerberg’in ağzının, eklenen seslendirmeye paralel olarak oynadığı videoda, Zuckerberg kendini “milyanlarca insanın çalınan verilerine hükmeden biri” olarak tanımlıyor. The Washington Post kurmaca türünü “video sahteciliğinin en gelişmiş türlerinden biri” olarak adlandırıyor. 

Yeni nesil sahtecilik türü “deepfakes’’i konu edindiğimiz #teyitpedia mini belgesel serisinin ikinci bölümüne YouTube kanalımızdan ulaşabilirsiniz

The Washington Post‘un Fact Checker biriminin sunduğu ortak dile dahil olduğumuz ve Teyit’te karşılaştığımız iddialardan örnekler vererek Türkçeleştirdiğimiz bu altı türün, yalnızca teyitçiler tarafından değil, akademisyenler ve internet kullanıcıları tarafından da kullanılmasını umuyoruz. Eğer çeşitli videoların yanlış bilgi iletmek için nasıl manipüle edilebildiğini ve hangi başlıklar altında sınıflandırılabildiğini bilirsek, Türkiye’de bu tip içeriklerin bilgi karmaşası yaratmaması adına çok büyük bir adım atmış oluruz.

Kaynak

The Washington Post, Seeing isn’t Believing: The Fact Checker’s Guide to Manipulated Video, Nadine Ajaka, Glenn Kessler ve Elyse Samuels, 25 Haziran 2019

Bir sahte içeriği gerçeğinden ayırt etmenin yollarına, teyitçi gibi düşünebilmeyi sağlayan yöntemlere, doğrulama araçlarına, fact-checking dünyasından haberlere ve güncel gelişmelere yer verdiğimiz #teyitpedia yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.

Kaynak

The Washington Post, Seeing isn’t Believing: The Fact Checker’s Guide to Manipulated Video, Nadine Ajaka, Glenn Kessler ve Elyse Samuels, 25 Haziran 2019