Poşet Dosyası II: Yasal düzenlemelerin poşet tüketimine etkisi ve Türkiye’deki poşet yasası

Bu dosya yazısının birinci bölümünde poşetleri ne kadar tanıdığımız sorusuna cevap ararken öncelikle bir yılda tüketilen plastik poşet sayısının bazı ülkelerle karşılaştırmalı verisine bakmıştık. Ardından bu poşetlerin geri dönüşümünün oranları ve çevreye etkisini azaltmak için yerine bez çanta kullanılıp kullanılamayacağını tartışmıştık. Poşet dosyasının ikinci bölümünde ise Türkiye’de yürürlüğe giren poşet yasasının temel motivasyonunu aramaya çalışacağız. Bunu yaparken de Avrupa Birliği’nde (AB) 2015’te uygulanmaya başlayan temel yönetmeliğe ve AB ülkelerindeki poşet fiyatlarına yine karşılaştırmalı olarak değineceğiz.

İlginizi Çekebilir:  Poşet Dosyası I: Kullandığımız poşetleri ne kadar tanıyoruz?

Avrupa Birliği’nde poşet yönetmeliği

Birinci bölümün ilk kısmında kullandığımız poşetlerin su, hava ve toprak kirliliğine yol açtığını belirtmiştik. Bu geri dönüşü olmayan etkileri en aza indirmek amacıyla Avrupa Parlamentosu (AP), 2015 yılında plastik poşet kullanımının Avrupa genelinde 2019’da yüzde 80 azaltılmasına yönelik bir yönetmelik çıkardı. Plastik Poşet Direktifi, poşet kullanımının 2019 sonunda 2010’a kıyasla yüzde 80 azaltılmış olmasını amaçlıyor. AP Genel Kurulu, 2018’in Kasım ayında denizlerde ve deniz kıyılarında en çok bulunan tek kullanımlık plastik atıkların kullanımını sınırlandırmaya yönelik yasal düzenlemeye de onay verdi. Tek kullanımlık plastiklere örnek olarak pet şişeler, pipetler, yiyecek kutuları sayılabilir.

AP’nin yönetmeliğinde “3R” hedefi belirtiliyor. 3R kısaca “azaltmak, yeniden kullanmak, geri dönüştürmek (reduce-reuse-recycle)” anlamına geliyor. 3R’nin temel fikri ne kadar atık azaltılırsa, o kadar daha az yeniden kullanım gerekeceği ve ne kadar atık yeniden kullanılırsa o kadar daha az geri dönüşüm gerekeceği.

Ayrıca Avrupa Komisyonunun “Döngüsel Ekonomide Plastikler için Avrupa Stratejisi” isimli broşüründe bu yasal düzenlemelerle birlikte Avrupa ülkelerinde 3R kuralına uygun inovatif, sürdürülebilir plastik sektörlerinin oluşması istendiği de belirtiliyor. Avrupa plastik poşet kullanımının azaltılması yeniden kullanılabilir plastik ambalajların üretimini artıracak ve bu da yeni sektörlerin büyüyüp gelişmesini sağlayacak. Avrupa’da bu sayede en az 200 bin iş olanağının ortaya çıkması bekleniyor. Bu düzenlemelerin Avrupa’nın fosil yakıtta dışa bağımlılığını azaltması da amaçlanıyor. Broşürde 2015 tarihli düzenleme aktarılırken geri dönüşümün önemi üzerinde sıkça duruluyor. Geri dönüşümün kolaylaşması ve kapasitesinin artırılması için bu alanda yeni piyasalar açılması da isteniyor.

Başka ülkelerde “poşet yasaları”

Birleşmiş Milletler’den (BM) alınan bilgiler doğrultusunda Statista’da yayınlanan bir haritaya göre; poşet kullanımına Yunanistan, Bulgaristan, Romanya gibi ülkelerde vergi benzeri yaptırımlar getirildiği anlaşılıyor. Yine aynı haritada, Fransa’da poşet kullanımının tamamen ya da kısmen yasaklanması için bir takım yasal zorunluluklar ortaya çıktığını Finlandiya, Almanya ve İspanya gibi ülkelerde ise kullanımı azaltmak için plastik sektörü ve kamunun ortaklaşa çeşitli anlaşmalara gittiği gösteriliyor. Düzenlemelerin Asya ve Afrika ülkelerinde çoğunlukla kullanımı ya tamamen ya da yarı “yasaklama” şeklinde olduğu dikkat çekiyor.

1 Ocak 2019 itibariyle Türkiye poşet kullanımı için uygulamaya “vergi benzeri yükümlülükler” koyan ülkeler kategorisinde bulunuyor denilebilir. Çünkü kanunda düzenlenirken devletin belirlediği “geri kazanım katılım payı”, her yıl Vergi Usul Kanunu’nun ilgili hükümlerince yeniden belirlenecek.

Poşetlerin paralı olması poşet tüketimini azaltıyor

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2018’de yayımladığı “Tek Kullanımlık Plastikler Hakkında Rapor”da dünyanın birçok ülkesinde uygulamaya konan “poşet yasaları” ve bu yasaların sonuçlarının ayrıntılı açıklamaları yer alıyor. Bu raporda yer alan karşılaştırmalarda poşet yasalarından sadece tüketiciye vergi benzeri yükümlülük yükleyen ülkelere ve bu yükümlülüğün vatandaşı plastik tüketiminden ne kadar uzak tutabildiğine bakılabiliyor.

Örneğin Hollanda’da 2016’da uygulamaya konan vergi ile bir yılda plastik poşet tüketimi yüzde 40 azalmış. Yunanistan’da plastik poşetlerden ücret alınmasına geçen yıl başlanmış ve bir aylık süreçte tüketimin yüzde 75 ila 80 arasında azaldığı kaydedilmiş. Bulgaristan’da 2011’de yürürlüğe giren vergi benzeri yükümlülükle Çevre Bakanlığı bir senede poşet kullanımında kayda değer bir düşüş olduğunu belirtmiş. ABD’nin Washington D.C. Eyaleti’nde başlayan uygulama ile bir haftada kişi başına tüketilen ortalama poşet sayısı yüzde 60 azalarak 10’dan 4’e düşmüş. Endonezya’da 23 şehirde 2016’da uygulanmaya başlayan süreçte tüketim yüzde 40 azalmış. Kolombiya’da ise 30×30 boyutundaki poşetlerin altı için geçerli olan bu uygulama ile tüketimde bir yılda yüzde 27 azalma kaydedilmiş.

AP’nin Avrupa ülkelerinde yürürlüğe konan poşet yasalarını karşılaştırdığı 17 Eylül 2017 tarihli bir raporuna göre ise Danimarka’da tüketilen poşet miktarını düşürmek için hazırlanan yasada benzer bir şekilde tüketiciye vergi yükleniyor ve bu yasanın yürürlüğe girmesi sonucu 1994’te 19 bin ton olan tüketim 2015’de yüzde 55 azalarak 9 bin tona gerilemiş.

Portekiz’de 2015’te yürürlüğe konan düzenleyen yasa sonucu plastik poşet tüketimi %73 azaldı. (Portekiz’de bir poşetin ortalama fiyatının 10 cent olması öngörülüyor.)

İrlanda’da ise 1990’larda bir kişi bir yılda yaklaşık 328 poşet tüketiliyordu. 2002’deki düzenleme ile “PlasTax (Plastik Vergisi)” poşet başına 15 cent alınmaya başlandı ve bir yılda kişi başına tüketilen poşet sayısı yüzde 90 azalarak 21’e düştü. 2006’da ise bu oran 31’e yükselince yeni bir düzenlemeyle poşetten alınan ücret 22 cente yükseldi. Kullanım tekrar düştü fakat yıllar içindeki tüketim oranı dalgalanmasının ardından İrlanda Hükümeti 2011’de poşet ücretini 70 cente çıkardı.

Güney Afrika’da ise yasal düzenleme ilk olarak perakendecilerin, sattığı poşetler karşılığında (30 mikronun altındaki 24 litre poşete) 0,04 Dolar vermeleri gerektiğini söylüyordu. Fakat bu, tüketim oranını etkilemedi ve bu nedenle Güney Afrika’da bu tutar 0,08 Dolara yükseldi. Bu durum yine tüketimi etkilemeyince devlet çözümü bir tür “yasaklamada” buldu. Bu örnekler dahilinde poşet fiyatının artmasının tüketimi azaltabileceğine dair bir ipucu yakalamak mümkün.

Poşet yasalarının etkisine bakıldığında ise BM’nin raporunda, uygulamanın başladığı ülkelerin yüzde 20’sinde ya hiç etki yok ya da az etki var. Yüzde 30’da ise poşetler daha az tüketilmiş ve daha az çevre kirletimi meydana gelmiş. Geri kalan yüzde 50’de etki ölçümü için yeterli veri yok

BM Çevre Programı’nın hazırladığı raporda 1990’dan 2017’ye ulusal düzeyde tek kullanımlık plastiklere karşı yasal düzenlemelere giden ülkelerin sayısı yer alıyor. Aşağıdaki grafikte yaptırım uygulayan ülke sayılarının 2015 tarihli AB Direktifi’nden sonra arttığı görülebiliyor.

Dünyada tek kullanımlık plastiklere karşı hukuksal düzenlemeler yapan ülkelerin yıllara göre değişen sayıları. (Kaynak: BM Çevre Programı 2018 Raporu yazarlarının ulaştığı çeşitli veriler)

Poşet yasaları gelişmekte olan ülkelerde daha katı uygulanıyor

Multidisciplinary Digital Publishing Institute (MDPI) dergisinin 2018 tarihinde yayımlanan “sürdürülebilirlik” isimli bir sayısında gelişmekte olan ülkelerde uygulanmaya konan plastik poşet yasalarının sebebi ve etkileri ele alınıyor. İlk düzenleme 1991 yılında Almanya’da gerçekleşmiş. Almanya’yı ise 1994’te Danimarka izlemiş. Nisan 2018 itibariyle (1999’dan berş) dünya genelinde 51 ülke plastik poşetlere yasak getirdi, (1991’den beri) 39 ülke ise plastik poşetlerin vergilendirmesi kuralını koydu. Gelişmekte olan ülkelerin yüzde 39’unda yasak yüzde 11’inde vergilendirme hayata geçti.

Makalede gelişmekte olan ülkelerde plastik tüketimi gelişmiş ülkelere kıyasla daha fazla olduğu için bu ülkelerin direkt bir yasaklamaya gittiklerini, gelişmiş ülkelerde ise genelde vergi benzeri düzenlemeler uygulandığının altı çiziliyor. Bunun sebebi ise yasaların “ülkelerin ihtiyaçlarına göre” ortaya çıkması. Gelişmiş ülkelerde somut bir kirliliğin görülmesindense yasa süreçlerinde “küresel baskı” (BM, AB, çevre örgütleri ve medya) etkili oluyor.

Devletin yönetim biçimi ve demokrasi pratiğinin derecesi ile de yasaların bir yasaklamayı mı yoksa vergilendirmeyi mi içerdiği arasında bağ kuruluyor. Afrika ülkelerinde plastik poşetler konusunda “yasak” konmasının sebebi de buna bağlanıyor. Eğer bir ülkenin geri dönüşümde gelişmiş dünya ülkeleri ile yarışacak kapasitesi ve güçlü bir plastik sektörü varsa o zaman plastik poşet yasaları kolayca ülkenin ihtiyaçlarına göre adapte edilebiliyor. Türkiye’nin plastik ambalaj atığı geri dönüşümünde çoğu Avrupa ülkesinin önünde olduğu ve yerel yönetimlerin de bu sürece katıldıklarını önceki yazıda belirtmiştik. Bu sebeple Türkiye bu grupta yer alıyor denebilir. Bunun yanında bir ülkedeki plastik poşet probleminin birçok boyutu varsa ve o ülke teknik, fiziksel yeterliliklere de sahipse o zaman adapte edilmiş uygulamalardansa daha inovatif düzenlemeler ortaya çıkıyor.

Poşetlerin fiyatları ülkeden ülkeye değişiyor

Avrupa ülkelerinde poşet tüketimini kısıtlayan yasal süreçleri anlatan The Paper Bag’de bazı ülkelerin marketlerinde poşetlerden alınan ücretlere de yer veriliyor. Burada yer alan bilgilere göre Almanya’da 20, Malta’da yaklaşık 15 cent, Hollanda’da ise 25 cent. İngiltere’de standart bir poşetin fiyatı 5 penny (yaklaşık 6 cent). BM Çevre Programı Raporunda bu fiyatın Bulgaristan’da 10 cent iken Yunanistan’da 7; Romanya, İspanya ve Güney Kıbrıs’ta 5 cent olduğu bilgisi yer alıyor. Kolombiya’da bu fiyat yaklaşık 80 cent .

İtalya’da geri dönüşümü mümkün olmayan plastik poşetlerin marketlerde satılması yasak. Geri dönüşümü olan poşetlerde ise 50 mikronun altındakiler 1 ila 3 cent arası satılmaya başlandı. Fransa’da da benzer bir şekilde 50 ila 100 mikron arasındaki geri dönüşümü olmayan poşetlerin satılması yasak.

Earth Policy Insititute’un (Dünya Politikalar Enstitüsü) en son 1 Mayıs 2014’te güncellediği listede plastik poşetin Malezya’da yaklaşık 5 cent olduğu belirtiliyor. Danimarka’da bu fiyatlar bir kilo poşet için 37-65 cent arası değişirken İsveç’te ise 17-30 cent arası değişen bir fiyat söz konusu.

Bu fiyatların özellikle Avrupa ülkeleri bazında değişmesinin en önemli faktörü ülkelerde yürürlüğe konan düzenlemelerin farklılığı. Yukarıda belirtildiği gibi vergi benzeri yükümlülük koyan ülkelerde bu verginin çeşidi fiyatı belirleyebiliyor. Eğer marketlere plastik poşet sağlayan parekendecilere uygulanan vergi varsa tüketici marketteki poşetin fiyatına daha önceki bir aşamada katılmış oluyor. Örneğin Avusturya’da 2019 yılının başına kadar bu konuda konmuş belirli bir düzenleme bulunmuyordu. (Şu anda görüşülen bir yasa teklifine göre 2020’den itibaren Avusturya’nın tek kullanımlık plastik poşet kullanımını yasaklaması öngörülüyor.) Fakat önde gelen market zincirleri ülkedeki çevre yasaları ve AB direktifini göz önünde bulundurup tüketiciye plastik poşetleri belirli bir fiyat karşılığında satmaya başlamışlardı.

Bu konuda ülkeler arası farklılıkları yansıtması açısından en iyi örneklerden biri şu an için on dokuz ülkede faaliyet gösteren Almanya menşeli süpermarket zinciri ALDİ. ALDİ’nin bulunduğu ülkelerde -ulaşılabilen- poşet fiyatlarının ABD’de 8 ila 20 cent (Dolar), Hollanda’da 10-35 cent (Euro) arası değiştiğini, İngiltere’de 5 penny, Avustralya’da 9 cent (15 cent Au doları), Almanya’da ise yüzde sekseni geri dönüştürülebilir plastik poşetlerin 10 ila 20 cent arası olduğu söylenebiliyor. İrlanda’da ise tekrar kullanılabilen poşetler 9 pennyden satılıyor.

Poşet yasasının yapım aşamasında sektörün görüşü de alındı

Almanya ve İngiltere’de poşet kullanımını azaltmak için tüketicilerden her bir poşet için istenen ücretin belirlenmesinde plastik sektöründen kurumlar da (dernekler, vakıflar gibi) rol aldı. Yani plastik sektörünün ihtiyaçları doğrultusunda ortaya çıkan yönetmelikler şekillendi.

Yönetmeliğin Türkiye’de gündeme gelmesinden önce Türk Plastik Sanayicileri Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı (PAGEV) Başkanı Yavuz Eroğlu, yaptığı bir açıklamada söz konusu düzenlemenin Almanya’da olduğu gibi Türkiye’de de sektördeki üreticilerin ihtiyaçlarını karşılaması gerektiğini belirtti. Eroğlu ayrıca bu konuda üreticilerin ve perakendecilerin anlaşmaları gerektiği ve perakendecilerin plastik poşetleri tüketiciye maliyetine satmaları ve elde edilen gelirin de bir çevre fonunda birikmesi gerektiğinin altını çizdi. Yönetmelikte tüketicilerin bilinçlendirilmesi ve geri dönüşüm faaliyetleri için de çalışmalar yapılması öngörülüyordu. Yavuz Eroğlu bu gelirle çevre konusunda bilinçlendirme ve geri dönüşüm çalışmaları için de kaynak oluşturulmuş olacağını düşünüyor.

Türkiye Perakendeciler Federasyonu (TPF) Başkanı Mustafa Altunbilek de bir açıklamasında ilgili yasanın yapım sürecinde perakendecilerin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile iletişim halinde oldukları sonucuna da ulaşılıyor. TBMM Çevre Komisyonunun 13 Kasım 2018’de Başkanlığa verilen kanun teklifini görüştüğü, 15 Kasım 2018 tarihli toplantıda TOBB Türkiye Ambalaj Meclisi Danışmanı ve Esnek Ambalaj Sanayicileri Derneği Genel Sekreteri Hasan Salih Acar’ın da bulunduğu komisyon tutanağından anlaşılıyor. Bu da plastik sektörü ile meclisin yasal düzenleme sürecinde irtibat halinde olduğu bilgisini destekliyor.

Poşet yasasının arka planı

Plastik poşetlerin paralı olması ile ilgili yapılan düzenlemede ve değişen Atık Yönetmeliğinin arka planındaki motivasyonlardan birinin de AB’ye uyum süreci olduğu söylenebilir. 2002’den beri AK Parti yönetiminin çeşitli alanlarda çıkardığı “uyum yasaları” Türkiye’nin belirli konularda AB standartlarına ulaşmasını amaçlıyordu. Açık Toplum Vakfının Dışişleri Bakanlığı AB Başkanlığı desteğiyle 2010’da yayımladığı “100 Konuda AB’nin Günlük Hayatımıza Etkileri” çalışmasında plastik tüketiminin azaltılması, ambalaj atıklarının daha etkin bir şekilde geri dönüştürülmesi için değişikliklerin azaltılması” gibi pek çok başlık yer alıyordu. Yani söz konusu yasa değişikliğinin nüvelerini 8 sene öncesinde bile görebilmek mümkün.

AB uyum sürecindeki değişikliklerin yansımalarından sayılabilecek 18 Ekim 2011’de Resmi Gazetede yayımlanan “2012 yılının programının uygulanması koordinasyonu ve izlenmesine dair kararda” Ulusal Geri Dönüşüm Stratejisinin hazırlanması gerekliliği anlatılıyor. Bunun ana sebebi “Dışa bağımlılığı yüksek olan sektörlerde geri dönüşüm yatırımlarına özel önem verilecek, Ulusal Geri Dönüşüm Stratejisi oluşturulacaktır” ifadesi ile görülebiliyor. Eylem planının uygulanması görevi ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığına veriliyor.

2014-2017 yıllarını kapsayan eylem planında atıkların etkin bir şekilde geri dönüştürülmesi için gerekli alt yapıyı oluşturmak ve geri dönüşüm konusunda finansal destek sağlamak konularında çeşitli hedefler bulunuyor. Depozito sistemi uygulanabilecek ürünlerin geri dönüşümü için alt yapının oluşması, biyobozunur atıkların kontrolü için bir yönetmelik çıkarılması gibi birçok konu bu eylem planında dile getiriliyor. Plan birçok sektörü kapsayacak biçimde geliştirilmiş ve adeta geri dönüşüm konusunda bir alt yapı çalışması hazırlanması gerekliliğini vurguluyor.

Bu eylem planının devamı niteliğinde olan Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı 2023’te bir önceki eylem planında adı geçen sorunların uygulamada karşılık bulması için gerekli somut çalışmaların planlaması anlatılıyor. Örneğin bir önceki eylem planında belediyelerin geri dönüşüm konusunda bir idari kayıt sistemi kurması gerektiği belirtilirken bu planda belediyelerin geri dönüşüm stratejileri ve süreçler ayrıntılı bir biçimde açıklanıyor.

Poşetlerin ücretini Ambalaj Komisyonu belirleyecek

Türkiye’de AB’deki plastik poşet direktifine uyum amacıyla hazırlanan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinde plastik poşetlere uygulanacak taban ücretinin, ilgili sektör temsilcilerinden oluşan “Ambalaj Komisyonu” önerisi ve piyasa koşulları dikkate alınarak belirleneceği belirtiliyor. Yönetmeliğin 32. maddesinde ise komisyonda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı personeli ve bakanlığın uygun göreceği yetkilendirilmiş kuruluş, ambalaj üreticileri, perakendeciler ve belediyelerin bulunacağı bilgisi bulunuyor. Yani PAGEV Başkanının açıklamasında belirttiği gibi plastik sektörü de poşetlere uygulanacak fiyatın belirlenmesinde etkin rol alıyor.

PAGEV Başkanı yaptığı açıklamada marketlerde satılan 15-50 mikron arasındaki bir poşetin maliyetinin 5-10 kuruş arasında değiştiğini belirtiyor. Plastik poşetlerin kalınlığının belirtilmesinde kullanılan mikron, Türk Dil Kurumunun (TDK) tanımına göre metrenin binde biri. Örneğin yasada ücrete tabi olmayan 15 mikron altındaki poşetlerin kalınlığı 0.015 metre olarak değerlendiriliyor.

Bir poşet fiyatı ne kadar olmalıydı?

Piyasada bulunan alışveriş poşetleri 40 mikron ve bir kilogramında da yaklaşık 100 poşet bulunuyor. 100 adet poşetin üretim maliyeti 5-6 lira bandında. Şu an poşetlerin tanesinin 25 kuruştan satıldığı düşünüldüğünde 5-6 liraya mâl edilen bir kilogram poşetin 25 liraya satıldığını söylemek mümkün. Üretim maliyetlerine perakendeci gibi aracıların kâr payları ile lojistik maliyetlerinin eklenmediğini de göz önünde bulundurmak gerek. Fakat satış fiyatının oluşmasında rol oynayan bu etkenler göz önünde bulundurulduğunda dahi 40 mikronluk alışveriş poşetlerinin kilosunun maliyetinin 25 liranın altında kaldığını söylemek mümkün.  PAGEV Başkanı Eroğlu’nun açıklamasında bu fiyatın perakendecinin gelir elde etmesi için yapılmış olmadığı, üreticiye ekstra bir yük olduğu belirtiliyor. Çöpüne Sahip Çık Vakfındaki bilgilere göre ise 5 bin poşetin maliyeti, üzerindeki baskı ve tasarımlar göz önünde bulundurulduğunda 200 lira. Bu bilgiye göre bir kilogram poşetin maliyeti 5-6 lira bandının da oldukça altında olması gerekiyor.

Retail Türkiye’nin internet sitesinde yer alan başka bilgilere göre Gıda Perakendecileri Derneği ücretsiz temin edilemeyecek gruba dahil olan torbaların (15-50 mikron) toplam kullanım miktarını yıllık yaklaşık 32 bin 300 ton olarak hesaplıyor. Bu nedenle derneğe göre poşetlerin fiyatı en az 10 kuruş ve poşetten alınan vergi ise sıfır ya da en fazla yüzde 1 olmalıydı.

TPF Başkanı Mustafa Altunbilek ise bir markette yılda 10 ton poşet kullanıldığını ifade ediyor. Türkiye’de yerel zincirler, ulusal ve indirim mağazaları da toplandığında ortalama 30 bine yakın market bulunuyor. Altunbilek’e göre bu bilgilerle bir mağaza başına poşet gideri 8 bin TL olarak hesaplanıyor. Bu bilgiden hareketle 30 bin markette bir senede yılda yaklaşık 10 ton poşet kullanılıyorsa (bir ton: bin kilogram ve bir kilogramda yaklaşık 100 poşet bulunduğu göz önünde bulundurulursa) tanesi 25 kuruştan bir marketin artık bu poşetlerden geliri yıllık tahmini olarak 10 bin lira olacaktır denebilir. Fakat söz konusu poşet yasası aynı zamanda poşet kullanımını da azaltacağından marketlerin elde edeceği geliri söylemek şu an için oldukça güç.

25 kuruşun 15 kuruşu devlet bütçesine gidiyor

Plastik poşetlerle ilgili ücretlendirmenin asıl dayanağı olan Çevre Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun teklifinde amaç olarak “plastik sanayine kaliteli ham madde sağlanması, ithalatın ve cari açığın azaltılması” ve “kaynakların verimli kullanılması ile ekonomiye kazanç” belirtiliyor.

10 Aralık 2018’de Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun sekizinci maddesi ile 2872 sayılı Çevre Kanununa bazı ek maddeler getirilmiş. Ek madde 11’de poşetler için satış anında “geri kazanım katılım payı” olarak bir miktar ücret alınacağı kurala bağlanmış oldu. Bu ücretin her sene belirli oranlarda artacağı ve ek madde 13’te de bu ücretin 25 kuruştan az olamayacağı belirtiliyor. Bu payın ödenmesinde de Amme Alacaklarının Tahsil ve Usulü Kanunu hükümleri uygulanacağından, söz konusu pay “vergi benzeri mali yükümlülük” olarak nitelendirilebilir.

Bu kanuna ekli listeden ise plastik poşetten alınan geri kazanım katılım payının 15 kuruş olduğu görülebiliyor. (Kanun teklifinde bu pay 11 kuruştu.) Yani şu an marketlerde satılan 25 kuruşun 15 kuruşu tüketiciye vergi benzeri mali yükümlülük olarak yükleniyor. Geri kalan 10 kuruş ise markete gidiyor.

Poşetlerden elde edilen gelir ise 2872 sayılı kanunun 18. maddesine göre “Çevre Fonuna” aktarılıyor. Fonun kullanımına ilişkin ise kanunda açıkça bir hüküm bulunmuyor. Fakat poşetlerden elde edilen gelirlerin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Merkez Saymanlık Müdürlüğü hesabına yatırıldığı söylenebiliyor. Yani poşetlerden elde edilen gelirler bakanlığın bütçesine gelir olarak ekleniyor. Bakanlıkların bütçesi, “merkezi-genel idare” bütçesinde olduğu için 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanununda bulunan ve her sene değişen cetveller oranında Cumhurbaşkanı tarafından yönetiliyor.

Bu düzenlemenin ardından Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 25 Aralık 2018’de yayımladığı Plastik Poşetlerin Ücretlendirilmesine İlişkin Usul ve Esasların 9. maddesinde poşet üretici ve ithalatçılarının poşetlerinin adetlerinin, ağırlıklarının, kalınlıklarının ve kime satıldığının bilgisinin Ambalaj Bilgi Sistemine beyan edilmesi gerektiği belirtiliyor. Aynı maddeye göre satış noktaları da tüketiciye sattıkları poşetleri kimden aldıklarını ve bu poşetlerin özelliklerini artık sisteme beyan etmek zorundalar.

2021’de poşetler için depozito uygulaması geleceği iddiası doğru

Retail Türkiye’de yer alan bir haberde Metro Türkiye’nin Kalite Güvence Grup Müdürü Tülay Özel ve TPF Başkanı Mustafa Altunbilek, Avrupa ülkelerinde benzeri görülen “plastik poşette depozito” uygulamasının Türkiye’de olması gerektiğini ifade ediyorlar. Buna göre tüketici daha önce satın aldığı bir poşeti aldığı markete geri götürdüğünde geri kazanım katılım payı dışında kalan miktarı geri alacak. Hem Atık Kontrol Yönetmeliğine hem de 2872 sayılı Çevre Kanununa eklenen maddelerde poşet ücretlendirilmesinde 1 Ocak 2021’den itibaren depozito uygulanacağı bilgisi bulunuyor. Fakat PAGEV Başkanı Eroğlu, depozito uygulamasının hem hijyen açısından hem de geri alınan poşetlerin temizlenmesi ve taşınması sırasında geri dönüşümden daha çok karbon salımı ortaya çıkacağından pek de yararlı bir uygulama olmadığını düşünüyor.

16 Kasım 2018’de Milliyet’te yer alan bir haberde ise sanayiciler poşet fiyatlandırmasının enflasyon baskısı yaratacağından ve üreticiye ekstra yükler getireceğinden endişe duyduklarını belirtiyorlar. Ayrıca Plastik Poşetlerin Ücretlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar kapsamında marketlerde satılan her plastik poşette artık barkod bulunması gerekliliği kurala bağlanmış bulunuyor. Poşetlerin üzerine konan barkodların da üretici açısından bir maliyeti bulunuyor. Webtekno’daki bir yazıda bu maliyetin aşağı yukarı 2 bin ila 10 bin lira arasında değişebileceği iddia ediliyor.

Poşet Dosyası III: Poşet imalatı ve ticareti verileri: Hammaddede Türkiye dışa bağımlı

GÜNCELLEME: 28.02.2019 – 15:20

  • Ülkelerde plastik poşetler için yapılan yasal düzenlemeler görselinde yer alan Brezilya’ya ait yasal düzenleme “vergi” olarak değiştirildi.

Kaynaklar

Avrupa Parlamentosu, 2015/720 Sayılı Direktif

Avrupa Komisyonu, Avrupa Plastik Stratejisi

Recycling Today, AP’nin aldığı tek kullanımlık plastiklerin yasaklanması kararı, 16 Kasım 2018

Doğaya Dönüş, 3R’nin anlamı

Avrupa Komisyonu, Döngüsel Bir Ekonomide Plastikler için Avrupa Stratejisi

Statista, Ülkelerde yürürlüğe girmiş düzenlemelerin harita üzerinde gösterimi

T.C. Dışişleri Bakanlığı, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) nedir?

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Tek Kullanımlık Plastikler Hakkında Rapor, 2018

Avrupa Komisyonu, Poşet yasalarının etkilerinin anlatıldığı bir rapor

ISI Articles, Portekiz’de düzenlemenin tüketime etkisinin anlatıldığı bir makale

The Paper Bag, AB’deki poşet yasalarının karşılaştırmaları ve bu yasaların eksikliklerinin anlatıldığı yazı

EY, Malta’daki poşet fiyatları

Il Fatto Alimentare, İtalya’daki poşet fiyatları

France24, Fransa’daki yasal düzenlemenin anlatıldığı bir haber, 1 Temmuz 2016

Earth Policy Institute, Ülkelerdeki poşet yasalarının karşılaştırması ve poşet fiyatlarının verilerinin bulunduğu raporların listesi

Plast Europe, Avusturya’da uygulanması düşünülen düzenleme, 15 Şubat 2019

The ALDİ Nerd, Amerika’daki poşet fiyatları

AngloInfo, Hollanda’daki poşet fiyatları

Mirror, İngiltere’deki düzenleme ve poşet fiyatları, 8 Şubat 2019

The Sydney Morning Herald, Avustralya’daki poşet fiyatları, 21 Mart 2017

Retail Detail, Almanya’daki poşet fiyatları, 25 Temmuz 2017

Foodbev Media, ALDİ’nin tek kullanımlık plastik poşetleri satmayı bıraktığı iddiası, 12 Mart 2018

PAGEV, Yavuz Eroğlu’nun açıklamaları

TBMM Çevre Komisyonu Tutanak Dergisi, Komisyonda görüşülen kanun teklifinin tutanağı

Resmi Gazete, Bakanlar Kurulu Kararı, 18 Ekim 2011

Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı 2023

Ulusal Geri Dönüşüm Stratejisi Belgesi ve Eylem Planı (2014-2017)

Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği

Çöpüne Sahip Çık Vakfı, Plastik Poşet Gerçeği

Retail Türkiye, Ücretli plastik poşet geliri nasıl kullanılacak?, 9 Temmuz 2018

Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi

Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun

Milliyet, Poşet ücreti fiyatı artırır başlıklı haber, 16 Kasım 2018

Kaynaklar

Avrupa Parlamentosu, 2015/720 Sayılı Direktif

Avrupa Komisyonu, Avrupa Plastik Stratejisi

Recycling Today, AP’nin aldığı tek kullanımlık plastiklerin yasaklanması kararı, 16 Kasım 2018

Doğaya Dönüş, 3R’nin anlamı

Avrupa Komisyonu, Döngüsel Bir Ekonomide Plastikler için Avrupa Stratejisi

Statista, Ülkelerde yürürlüğe girmiş düzenlemelerin harita üzerinde gösterimi

T.C. Dışişleri Bakanlığı, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) nedir?

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Tek Kullanımlık Plastikler Hakkında Rapor, 2018

Avrupa Komisyonu, Poşet yasalarının etkilerinin anlatıldığı bir rapor

ISI Articles, Portekiz’de düzenlemenin tüketime etkisinin anlatıldığı bir makale

The Paper Bag, AB’deki poşet yasalarının karşılaştırmaları ve bu yasaların eksikliklerinin anlatıldığı yazı

EY, Malta’daki poşet fiyatları

Il Fatto Alimentare, İtalya’daki poşet fiyatları

France24, Fransa’daki yasal düzenlemenin anlatıldığı bir haber, 1 Temmuz 2016

Earth Policy Institute, Ülkelerdeki poşet yasalarının karşılaştırması ve poşet fiyatlarının verilerinin bulunduğu raporların listesi

Plast Europe, Avusturya’da uygulanması düşünülen düzenleme, 15 Şubat 2019

The ALDİ Nerd, Amerika’daki poşet fiyatları

AngloInfo, Hollanda’daki poşet fiyatları

Mirror, İngiltere’deki düzenleme ve poşet fiyatları, 8 Şubat 2019

The Sydney Morning Herald, Avustralya’daki poşet fiyatları, 21 Mart 2017

Retail Detail, Almanya’daki poşet fiyatları, 25 Temmuz 2017

Foodbev Media, ALDİ’nin tek kullanımlık plastik poşetleri satmayı bıraktığı iddiası, 12 Mart 2018

PAGEV, Yavuz Eroğlu’nun açıklamaları

TBMM Çevre Komisyonu Tutanak Dergisi, Komisyonda görüşülen kanun teklifinin tutanağı

Resmi Gazete, Bakanlar Kurulu Kararı, 18 Ekim 2011

Ulusal Atık Yönetimi ve Eylem Planı 2023

Ulusal Geri Dönüşüm Stratejisi Belgesi ve Eylem Planı (2014-2017)

Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği

Çöpüne Sahip Çık Vakfı, Plastik Poşet Gerçeği

Retail Türkiye, Ücretli plastik poşet geliri nasıl kullanılacak?, 9 Temmuz 2018

Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi

Çevre Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun

Milliyet, Poşet ücreti fiyatı artırır başlıklı haber, 16 Kasım 2018