Orhun Anıtları’nda yer aldığı iddia edilen sözler

İDDİA: Orhun Abideleri’nde "Tengri tektir. Töre tektir. Kimse töreden üstün değildir" yazıyor. 

YANLIŞ

Sosyal medyada paylaşılan bir gönderide, Orhun Anıtları’ndan biri olan Bilge Kağan yazıtında “Tengri tektir. Her kim ki Tengri’den kut almak dilerse, başkasına yakarmasın. Bir il, bir Kağan, bir Tengri. Bir kına iki kılıç girmez. Bir budunda iki töre olmaz. Töre tektir. Kimse töreden üstün değildir” sözlerinin okunduğu iddia edildi. Twitter’da paylaşılan gönderi, 8 bine yakın beğeni ve 2 bine yakın retweet aldı. Facebook’ta da benzer paylaşımlar yapıldı.

Ancak iddia yanlış. Orhun Anıtları’ndaki herhangi bir yazıtta böyle bir ifade geçmiyor. 

Orhun Anıtları’nda böyle bir ifade yok

Orhun Anıtları, Göktürk devrinden kalma ve “Türk” ile “Türk devleti” ifadelerinin yer aldığı ilk yazılı metinler olarak kabul görüyor. Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan olmak üzere üç yazıttan oluşan anıtlar, çoğunlukla sosyal ve siyasi mesajlar içeriyor. 19. yüzyılda Danimarkalı dilbilimci ve Türkolojist Vilhelm Thomsen tarafından deşifre edilen yazıtlardaki metinlerin tamamına, Thomsen’in “Inscriptions De L’orkhon Déchiffrées” kitabından erişebiliyoruz. Kitapta bu ifadelerden herhangi birine rastlanmıyor. 

Kaynak: Shutter Stock, Kül Tigin Yazıtı

Konuyla ilgili başvurulabilecek bir diğer kaynak da, Prof. Dr. Muharrem Ergin’in Orhun Kitabeleri kitabı. İddia konusu sözlere dair bu kitapta da herhangi bir bilgi yok.

Bu kitaba göre, 10. yüzyıla kadar konuşulan Türkçe, eski Türkçe olarak kabul ediliyor. 10. yüzyıl ve 13. yüzyıl arası ise Orta Türkçe dönemi olarak görülüyor. Bu dönemde Türkler, Karahanlı Türkçesini yazı dili olarak kullanmış. Sonrasında İslamiyetin kabul edilmesiyle, Arap alfabesi kullanılmaya başlanmış.

Bu sözlerin ilk olarak kim tarafından ortaya atıldığına dair bir bulguya da ulaşılamıyor. Bazı paylaşımlarda ise bu sözler, Kadim Türk Töresi başlığı altında yer alıyor. Diğer yandan bu sözlerin sekizinci yüzyıla kadar geriletilebileceğini iddia etmek güç. “Her” ve ilgi zamiri olan “ki” Türkçe’ye 13. yüzyılda Farsça’dan geçti.

‘13. yüzyıla kadarki hiçbir eserde bu sözler yok’

Teyit Orhun Anıtları konusunda uzman Türk Dil Kurumu Bilim Kurulu Üyesi ve Yazıt Bilimi Kolu’nun Kurucu Başkanı Prof. Dr. Cengiz Alyılmaz’a ulaştı. Yazıtlar üzerinde 30 yılı aşkın zamandır çalışan Alyılmaz, bu ifadelerden hiçbirinin yazıtlarda geçmediğini ifade etti. Alyılmaz bu tür yaklaşımların eski Türk yaşayış ve inanışına olan ilgiyi artırdığını, ancak iddiaların bilimsellikle bağdaşmadığını da ekledi. 

Orhun Anıtları alanında bir başka uzman Prof. Dr. Erhan Aydın ise, sadece Orhun Anıtları değil, 13. yüzyıla kadarki ele geçmiş hiçbir eserde bu sözlerin geçmediğini vurguladı.

Sonuç olarak, sosyal medyada Bilge Kağan Yazıtı’ından olduğu öne sürülen metnin Orhun Anıtları ile ilgisi yok, iddia gerçeği yansıtmıyor. Yanlış bilginin en yaygın yedi türünden “uydurma” bu iddia için uygun. 

Kaynaklar

Vilhelm Thomsen, Inscriptions De L'orkhon Déchiffrées kitabı, 1896

Prof. Dr. Muharrem Ergin kitap, Orhun Abideleri

Prof. Dr. Muharrem Ergin, Eski Türkçe yazısı

Konuya ilişkin Türk Dil Kurumu Bilim Kurulu Üyesi ve Yazıt Bilimi (Epigrafi) Kolu'nun Kurucu Başkanı Prof. Dr. Cengiz Alyılmaz ile yapılan yazışma, 14 Aralık 2019

Konuya ilişkin İnönü Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Görevlisi Prof. Dr. Erhan Aydın ile yapılan yazışma, 11 Aralık 2019

İddia hakkında hazırladığımız analizi sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler. Okuduğunuz bu analizi daha fazla kişiye ulaştırabilmek, daha çok iddiayı daha kısa zamanda inceleyebilmek için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz. 

Kaynaklar

Vilhelm Thomsen, Inscriptions De L'orkhon Déchiffrées kitabı, 1896

Prof. Dr. Muharrem Ergin kitap, Orhun Abideleri

Prof. Dr. Muharrem Ergin, Eski Türkçe yazısı

Konuya ilişkin Türk Dil Kurumu Bilim Kurulu Üyesi ve Yazıt Bilimi (Epigrafi) Kolu'nun Kurucu Başkanı Prof. Dr. Cengiz Alyılmaz ile yapılan yazışma, 14 Aralık 2019

Konuya ilişkin İnönü Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretim Görevlisi Prof. Dr. Erhan Aydın ile yapılan yazışma, 11 Aralık 2019