Newton’ın başına elma düştü mü?

İDDİA: Newton başına elma düşmesi sonucunda yerçekimi teorisini geliştirdi.

BELİRSİZ

Yaygın bir biçimde dile getirilen iddiaya göre, İngiliz fizikçi ve matematikçi Sir Isaac Newton’ın evinin bahçesinde oturduğu sırada başına bir elma düşer ve yaşadığı bu deneyim üzerine kafa yoran Newton, kısa süre sonra yerçekimi teorisini geliştirir.

Yerli ve yabancı birçok kaynakta bulunan bu anlatının tam olarak gerçekleri yansıtmadığı söylenebilir. Newton’ın ilhamını nereden aldığına ilişkin yapılan araştırma sonucunda ulaşılan en erken kaynaklarda bir elmayı içeren anlatılara denk gelmek mümkün. Ancak bu anlatılarda Newton’ın başına bir elma düştüğüne dair herhangi bir bilgi yer almıyor.

Elmanın Newton’ın başına düştüğünü aktaran herhangi güvenilir bir kaynak bulunmuyor

Newton’ın bu konuya ilişkin bizzat kendisi tarafından tutulmuş herhangi bir yazılı kayıt bulunmuyor. Ancak yaşlandığında bir elmanın ağaçtan düşüşünün kendisine ilham kaynağı olduğunu çevresindeki bazı insanlara anlatmış olduğu biliniyor.

Söz konusu bu insanlardan bazılarının tuttuğu kayıtlara ulaşmak ve anlatıları karşılaştırmak mümkün. Bu kayıtlardan en detaylı olanının Newton’la aynı dönemde yaşamış bir antikacı olan ve arkeoloji alanının kurucularından sayılan William Stukeley tarafından aktarılmış olduğu söylenebilir.

Stukeley, “Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life” başlığı altında Newton’ın bilinen ilk biyografisini kaleme almış. Bahsi geçen biyografinin Royal Society tarafından internet ortamına aktarıldığı görülüyor.

1726 yılında Stukeley ve Newton, Londra’da bir akşam yemeğinde bir araya gelmiş. O akşam yaşananlar biyografinin 15. sayfasından itibaren okunabiliyor.

“Akşam yemeğinden sonra havanın da biraz ılımasının ardından bahçeye çıktık ve birkaç elma ağacının gölgesinde çaylarımızı yudumladık. Yalnızca o ve ben… Laf arasında bana evvelce yerçekimi mefhumu aklına ilk geldiği anda da tam olarak aynı durumda olduğunu söyledi. Derin bir düşünceye dalmış bir biçimde otururken kendi kendine bir elmanın yere neden daima dikey bir biçimde alçaldığını sormuş, elmanın düşüşüne sebep olan şeyin ne olduğunu düşünmüş.

Neden yanlamasına veya yukarıya doğru gitmiyordu da daima Dünya’nın merkezine doğru ilerliyordu? Elbette sebep Dünya’nın onu kendisine çekmesiydi. Maddede bir çekim gücü olmalıydı. Dünya’nın çekim gücünün toplamıysa Dünya’nın herhangi bir yanında değil, tam olarak merkezinde bulunmalıydı.

Bu nedenle mi bu elma dikey bir biçimde veyahut merkeze doğru düşüyordu? Eğer bir madde diğerini çekiyorsa bu onun miktarıyla da orantılı olmalıydı. Dolayısıyla Dünya’nın elmayı çektiği gibi elmanın da dünyayı çektiğini söylemek mümkündü.”

Yukarıda çevirisi yapılan ilgili kısımda da görüldüğü üzere Newton’un bir elmanın düşüşünden esinlenerek teorisini geliştirdiğini ifade etmek mümkün. Ancak Stukeley’in kayıtlarında elmanın Newton’ın başına düşmesine ilişkin bir ifade yer almıyor.

Conduitt de benzer bir noktayı vurguluyor

Newton’ın yeğeninin eşi John Conduitt de Newton’ın yaşamına dair tuttuğu notlarda benzer bir noktayı vurguluyor.

Görsel R. G. Keesing tarafından hazırlanmış bir makaleden alınmıştır. Keesing, görselin King’s College Cambridge’teki Portsmouth Manuscript’te bulunduğunu ifade ediyor.

Bir dönem İngiltere parlamentosunda da görev yapmış olan Conduitt notlarında Newton’un “kendi yerçekimi sistemini ilk olarak bir ağaçtan düşen elmayı gözlemlemesi sonrasında keşfettiğini” belirtiyor.

Peki ya ağaç nerede?

Newton, 1661 yılında Cambridge Üniversitesi’ne giriyor. Dört yıl sonra veba salgını nedeniyle okul geçici olarak kapatıldığında çocukluğunu geçirdiği Woolsthorpe Manor adıyla bilinen evine dönmek zorunda kalıyor.

Woolsthorpe Manor

Konuyla ilgili yapılan çalışmaların büyük bir kısmında Newton’ın evinde geçirdiği bu günlerden birinde bir elmanın düşüşüne şahit olduğu anlatılıyor.

Woolsthorpe Manor, İngiltere’de Grantham isimli bir kasabada yer alıyor.

Bahsi geçen  ağacın bugün Woolsthorpe Manor’da büyümeye devam ettiği belirtiliyor.

Woolsthorpe Manor’daki o ağaç

Woolsthorpe Manor’daki ağaç “Newton’ın ağacı” mı?

Anlatılar bahsi geçen elmanın Woolsthorpe Manor’daki bir ağaçtan düştüğünü belirtse de bugün Woolsthorpe Manor’da sergilenen ve yukarıdaki görüntüde yer verilen ağacın gerçekten o ağaç olup olmadığı bir süre tartışılmış.

York Üniversitesi’nden R. G. Keesing’in konuyla ilgili hazırlamış olduğu “The History of Newton’s Apple Tree” başlıklı makale bu konuda oldukça aydınlatıcı.

Keesing makalesinde bu konuya ilişkin 18. yüzyılın başlarında ortaya çıkmış, belirli bir ağaca işaret eden herhangi bir kayda rastlamadığını ifade ediyor. Ancak anlatılan hikayenin Woolsthorpe Manor’ın bahçesinde geçtiği konusunda bir uzlaşma söz konusu ve o dönem bahçedeki tek elma ağacının bu ağaç olduğu konusunda kayıtlar bulunuyor. Eğer Newton’ın çevresindeki insanlara anlattığı hikaye doğruysa görüntüdeki bu ağacın “Newton’ın ağacı” olma ihtimali oldukça yüksek.

Keesing’in öne sürdüğü belgelerde Woolsthorpe Manor’un ve bahsi geçen bu ağacın resmedildiği ilk çizimlerden birine de ulaşmak mümkün.

Charles Taylor’ın çizimi, 1820

Keesing, Charles Taylor tarafından 1820 yılında hazırlanan çizimde bulunan ağacın 1998 yılında benzeri bir noktadan çekilen fotoğrafta yer alan ağaçla çeşitli yönlerden uyuştuğunu ifade ediyor. 1998 yılında çekilen fotoğrafta yer alan ağacınsa Woolsthorpe Manor’da büyümeye devam ettiği iddia edilen ve yukarıda fotoğrafına yer verilen o ağaç olduğunu söylemek mümkün.

Bu ağaca ilişkin bir ihbar teyit.org’a da iletildi

teyit.org’a ihbar olarak iletilen bir tweette yer verilen fotoğrafın Newton’ın evinin bahçesindeki meşhur elma ağacı olduğu iddia edilmiş ve bu ağacın halen ayakta ve meyve vermekte olduğu belirtilmişti.

Woolsthorpe Manor’dan paylaşılan fotoğraflarla karşılaştırıldığında tweette yer verilen fotoğrafın Newton’ın çocukluk evinin bahçesinde bulunan ve bu analizde çeşitli yönleriyle tartışılan ağaç olduğu söylenebilir. Bu ağaç halen ayakta, yaşamını sürdürüyor ve zaman zaman meyve verdiğini gösteren fotoğraflara da ulaşmak mümkün. Öte yandan tweette paylaşılan bu karede yer alan elmanın gerçek mi yoksa temsili olarak konulmuş bir figür mü olduğu net olarak anlaşılamıyor.

Newton’un çevresindekilere anlattığı hikaye sahte olabilir mi?

Newton, yukarıda yer verilen anlatılarda da görülebileceği üzere bir elmanın düşüşünün kendisine ilham verdiğine dair hikayeyi yakınlarıyla paylaşmış. Bu isimlerin tuttuğu kayıtlar üzerindense anlatıya dair ipuçları yakalanabiliyor. Her ne kadar bu ipuçları güçlü kanıtlar olarak değerlendirilebilecekse de bu durum Newton’un çevresindekilere anlattığı hikayenin gerçek olduğunun bir kanıtı olarak düşünülmeyebilir.

Newton böylesi bir hikayeyi kurgulamış olabilir mi? Döneminin en önemli bilim insanlarından biri olan ve aynı zamanda oldukça dindar olduğu bilinen Newton’ın böylesi bir sahte hikaye yaratması ve bunu yayması ihtimalini çok yüksek bulmayanlar çoğunlukta gibi duruyor.

Royal Society’den Keith Moore, hikayenin kesinlikle doğru olduğunu ama belki de Newton çevresindekilere anlattıkça zamanla hikayenin daha da iyi bir şekle büründüğünü ifade ediyor. Moore, hikayenin İncil’deki bilgi ağacına dair anlatıyı çağrıştırdığını da belirtiyor.

Özetle, bir elmanın yere düşüşünün Newton’a yerçekimi teorisini geliştirirken ilham verdiğine dair anlatılara güvenilir kaynaklardan ulaşmak mümkün. Ancak elmanın, kendisinin başına düştüğüne dair hikayenin bir mitten öteye geçemeyeceği, buna dair bir bulguya rastlanmadığı söylenebilir. Güvenilir anlatılarınsa yalnızca Newton’ın kendi beyanına bağlı oluşu elmanın düşüşünün ona ilham veren asıl etmen olduğu yönündeki tezleri belirsiz kılmakta.

Kaynaklar

Independent, The core of truth behind Sir Isaac Newton's apple, 18 Ocak 2010

BBC, William Stukeley (1687 - 1765)

The Royal Society, “Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life”

The Royal Society, Turning the Pages

University of York, A Brief History of Isaac Newton's Apple Tree

National Trust, Isaac Newton's apple tree

History, Did an apple really fall on Isaac Newton’s head?, 13 Kasım 2015

Google Maps, Woolsthorpe Manor

Phys.org, Evolution of ideas: Scientists to decode genetic story of Newton's apple, 22 Aralık 2016

Contemporary Physics, The History of Newton’s Apple Tree, 1998

Ancient Tree Forum, Newtons Apple, Woolsthorpe Manor, Lincolnshire

BBC, Isaac Newton: The man who discovered gravity