Merkez Bankası rezervleri nasıl hesaplanır?

Son haftalarda döviz kurlarında yaşanan hareketlilik, aslında Türkiye’nin yakın geçmişinden aşina olduğu bir tartışma. Gündemdeki gelişmeler sonrası kurdaki sert yükselişler, düşüşler, hükümet yetkililerinden gelen açıklamalar ve Merkez Bankası’nın müdahaleleri hep merak uyandırdı. Kurla yatıp kalktığımız günler oldu. Hükümet ve ona yakın medya kaynakları Türkiye ekonomisine dışardan “operasyon” yapıldığını belirtirken, muhalefetse faturayı ekonomi politikalarına kesiyor. 

Bu süreçte kurdaki hareketlilik haberleri ve Merkez Bankası’nın hamleleri, özellikle iktisatçılar ve ekonomi yazarları tarafından yakından izlendi. Bazen faiz oranlarında yapılan değişiklikler, bazen bankalarla ilgili alınan tedbirler, bazen de swap kararları neticesinde ülkede Merkez Bankası rezervleri da tartışma konusu oldu. Peki Merkez Bankası rezervi ne demek ya da bu rezervler nasıl hesaplanıyor? 

Rezerv, ülkelerin yönetimleri tarafından kontrol edilen, her an kullanıma hazır ve birbirlerine çevrilebilme özelliği bulunan varlıklarına verilen ad. Merkez Bankası’nın internet sitesinde yer alan bilgiye göre, özellikle gelişmekte olan ülke ekonomilerinde banka rezervleri çok önemli. Yeterli rezervin varlığı, iç ve dış şokların yarattığı olumsuzlukları gidermek, ülkeye duyulan güveni artırmak ve dış borç servisini düzenli sağlamak için kritik. Türkiye’deyse rezerv yönetim hakkı Merkez Bankası’na ait. Banka bu enstrümanı başta para ve kur politikalarına olan güveni sağlama amacı olmak üzere birkaç amaçla kullanıyor:


Bankanın bu politikalarını anlatmak amacıyla yayınlanmış 18 sayfalık bir dokümanı da internet sitesinden ulaşılabilir durumda

Rezervler nasıl hesaplanıyor?

Merkez Bankası’nda bulunan brüt rezerv miktarını öğrenmek için kurumun www.tcmb.gov.tr adresli internet sitesine girdikten sonra, istatistikler linkine tıklıyoruz. Çıkan menüde parasal ve finansal istatistiklere tıklıyoruz. Karşımıza çıkan ekranda haftalık para ve banka istatistikleri sayfasına geçiyoruz

Gelen sayfada PDF formatında hafta boyunca yaşanan gelişmelere ilişkin istatistiklere ulaşabiliyoruz. Dilerseniz bu dosyaya zip olarak da erişebiliyorsunuz. Yazıyı hazırladığımız tarihte son yayınlanmış istatistik 8 Mayıs 2020 tarihliydi, linke tıkladığımızdaysa 14 Mayıs 2020 haftasına ilişkin verilere ulaşabiliyoruz. Açılan dosyanın ikinci sayfasındaki tabloyu incelediğimizde bankanın brüt rezerv miktarlarının zaman içindeki değişimini Amerikan doları cinsinden gözlemleyebiliyoruz. 8 Mayıs 2020 tarihli veriye göre brüt döviz rezervi 51 milyar seviyesinde diyebiliriz. 

Burada önemli olansa net rezerv rakamlarına erişmek. Bunu hesaplamak için de yine Merkez Bankası’nın internet sitesindeki istatistikler linkine tıklayarak analitik bilanço sayfasına gitmemiz gerekiyor. Sonrasında da veri (tablo) linkiyle ihtiyacımız olan tabloya erişebiliyoruz.

Linke tıkladığımızda karşımıza çıkan sayfa biraz kafa karıştırıcı ve bolca rakam içeriyor gibi gelebilir. Ancak burada ihtiyacımız olan iki kalem var. Birincisi aktif kaleminde yer alan dış varlıklar, diğeriyse sayfayı biraz aşağı kaydırınca pasif kısmında çıkan toplam döviz yükümlülükleri.


Net rezerve erişmenin yolu aktif kısmındaki dış varlıklardan, pasif kısmındaki toplam döviz yükümlülüklerini çıkarmak. Ancak hesaplama bununla sınırlı değil, ortaya çıkan rakamı günün kuruna böldüğümüzde net döviz rezervine erişebiliyoruz

Yani formülümüz;

Döviz rezervi = (Dış varlıklar – Toplam döviz yükümlülükleri) / Günün döviz kuru. Tabii TL miktarındaki verilerin bin TL cinsinden olduğunu yani sonuca üç sıfır koymamız gerektiğini bu noktada unutmamak gerekiyor. 

Burdan yola çıkarak 20 Mayıs tarihli rezervi hesaplamaya çalışırsak:

20 Mayıs 2020 tarihinde dış varlıklar 639.381.710.000 TL
Toplam döviz yükümlülüğü: 475.377.322.000 TL
Kur: 6,79 TL
Rezerv: 24.153.812.666 dolar

Hemen ardından bir günlük 19 Mayıs tatilini geçerek 18 Mayıs tarihine gidelim.

18 Mayıs 2020 tarihinde dış varlıklar 580.405.277.000 TL
Toplam döviz yükümlülüğü: 472.189.801.000 TL
Kur: 6.86 TL
Rezerv: 15.774.850.729 dolar

Bu noktada kafanız karışmış olabilir. Piyasaların kapalı olduğu bir günlük bir arada rezervin birden bu kadar nasıl yükseldiği sorusu bu noktada başka bir konuyu karşımıza çıkarıyor, o da swap kavramı. Bu artışın nedeni Katar’la yapılan swap anlaşmasının Merkez Bankası rezervlerine eklenmesi.

Swap nedir? 

Swap değiştirmek, takas etmek gibi anlamlara geliyor. Swap anlaşması, iki tarafın belirli bir zaman dilimi içinde bir varlık ya da yükümlülüğe bağlı olan farklı faiz ödemelerini veya döviz cinsini karşılıklı olarak değiştirdikleri bir takas sözleşmesi olarak tanımlanıyor. Konuyu, Dünya gazetesinden Alaattin Aktaş’ın örneğiyle daha anlaşılır kılmak mümkün. “Biz örneğin ABD’ye dolar kuru diyelim 7 lirayken 7.000 TL veriyor ve karşılığında 1.000 dolar alıyoruz. ABD bir yıl sonra bizden aldığı parayı yüzde 10 faizle 7.700 lira olarak geri ödeyecek; biz de 1.000 doları örneğin yüzde 3 faizle 1.030 dolar olarak ödeyeceğiz. Bu alışverişten kimin karlı çıktığını bir yıl sonraki kur belirleyecek. Dolar örneğin 8 lira olursa elimize geçecek 7.700 liraya karşılık (1.030×8) 8.240 lira ödeyeceğiz, yani zarar edeceğiz. Tersi olursa karşı taraf zarar edecek.”

Bu durumda Türkiye’de Merkez Bankası’nın elindeki rezervi anlamanın yolu, bulduğumuz miktarlardan swapı çıkarmak olacak. Peki swap miktarını nasıl bulabiliriz? Merkez Bankası’nın ana sayfasındaki istatistikler menüsünde yer alan ödemeler dengesi ve ilgili istatistikler sayfasına, sonrasında da uluslararası rezervler ve döviz likiditesi linkine tıkladığımızda ihtiyacımız olan verilere erişebiliyoruz

Bu konuda son yayınlanmış veriyse Mart 2020 dönemine ait. Sayfayı açtığımızda karşımıza üç sayfalık bir PDF dosyası çıkıyor. Bu dosyada bakacağımız yer ise ikinci tablodaki iki numaralı kalem.

Milyon dolar cinsinden verilen miktar 29 milyar 631 bin olarak hesaplanabilir. Mart sonundan bu yana henüz swap miktarının net hali yayınlanmadığı için son resmi veri olarak bu miktarı kabul edebiliriz. Bunu 20 Mayıs tarihli veriden çıkarmak bizi çok sağlıklı bir sonuca götürmez, ancak o veriyi doğru kabul edersek, 24 milyar dolar olarak hesapladığımız rezervi göz önüne aldığımızda swap hariç eksi 5 milyar dolar rezerv olduğundan bahsedebiliriz. Bu konuda bir diğer kabul gören yöntem de, bir ila dört aylık swapların düşülmesi gerektiği. O yöntemi kabul edersek de 20 Mayıs itibariyle swap hariç 5 milyar dolar civarında rezerv olduğundan bahsedebiliriz. Fakat bir kez daha altını çizmek gereken nokta şu, son swap verilerinin elde olmaması nedeniyle bu miktarı net olarak hesaplamak pek mümkün değil.

Verinin yayınlandığı 31 Mart 2020 tarihindeki elektronik verilere bakarak o güne ilişkin net rezerv miktarını yaklaşık olarak hesaplayabiliriz

31 Mart 2020 tarihinde dış varlıklar 613.222.815.000 TL
Toplam döviz yükümlülüğü: 480.460.497.000 TL
Kur: 6.57 TL
Rezerv: 20.207.354.338 dolar

Yani 20 Mart 2020 tarihinde 20 milyar dolar civarında rezerv olduğunu söyleyebiliriz. Bundan swap miktarını yani 29 milyar doları düştüğümüzde eksi 9, kısa vadeli swap düşüldüğündeyse eksi 1,3 milyar dolar olduğunu söylemek mümkün. 

Yani merkez bankasının asıl rezerv miktarını hesaplamanın yolu bu formülden geçiyor. Haberlerde genel olarak kullanılan miktarsa ya her şeyin dahil olduğu resmi rezerv varlıkları ya da brüt rezerv miktarı üzerine kurulu oluyor. Örneğin Sözcü gazetesinde yer alan ve Katar’la swap anlaşması sonrası döviz rezervindeki değişimi konu alan haberde dış varlıkları odak noktasına almış ve “18 Mayıs’ta 580,4 milyar TL (84,1 milyar dolar) olan TCMB’nin dış varlıkları (brüt rezerv), 20 Mayıs’ta 639,4 milyar TL’ye (93,2 milyar dolar) yükseldi. Artış 59 milyar TL oldu. (9,1 milyar dolar)” ifadesini kullanmış. Yine Dünya gazetesi de 22 Mayıs tarihli haberinde aynı veriyi kullanmış. Orada da bu oranların brüt olduğu vurgusu yapılmış. Ancak asıl miktara ulaşmanın yolu net verileri kullanmaktan geçiyor. 

Diğer ülkelerle kıyaslama mümkün mü? 

Rezerv miktarları hesaplaması üzerinden verileri de kullanmayı öğrendiğimize göre başka ülkelerle de kıyaslama yapabiliriz. IMF’nin bu konudaki veri bankası yol gösterici olabilir

Yine brüt rezerv miktarları üzerinden yapılan tabloda Türkiye’ye baktığımızda merkez bankasının PDF dosyasında yer alan rakamları görmek mümkün.

Türkiye’nin 2020 birinci çeyrek sonunda brüt rezervi 59 milyar 243 milyar dolar, bu veri 2019 sonunda 77,118, 2019 üçüncü çeyrekte 73,772, ikinci çeyrekte 71,975 milyar dolar olarak seyretmiş. Yani geçen yıla kıyasla düşüş söz konusu. 

Birkaç ülkenin 2020 ilk döneme ilişkin açıkladığı rezervler ($)

Çin 3.226.673.000.000
ABD 41.084.000.000
Almanya 37.796.000.000
İsviçre 791.175.000.000 
Rusya 430.855.000.000
Brezilya 319.264.000.000 
Hindistan 442.212.000.000
Kore 388.543.000.000
Yunanistan 2.543.000.000

Merkez Bankası rezervlerini hesaplama konusunda teknik anlamda bazı ayrıntılar büyük önem kazanıyor. Net rezervleri bilmek ve özellikle ekonomi alanında karşımıza çıkan haberleri daha iyi anlamak için bu kavramı anlamak biraz da olsa farklı bir bakış açısı katabilir. Çünkü ekonomide yazılan haberlerdeki verilere gerek iktidar, gerek muhalefet alanında getirilen yorumlarda rezervler üzerine tartışmalar büyük yoğunluk kazanıyor. Hele ki gündemde swap haberlerinin sayısının daha da arttığını göz önüne aldığımızda hangi kavram, neye işaret ediyoru anlamak bu dönemde fazlasıyla değerli.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, Rezerv Yönetimi 

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, EVDS 

Mahfi Eğilmez, Swap Hariç Rezervler Ekside, 5 Mayıs 2020

Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, TCMB ile Katar Merkez Bankası arasında İmzalanan Swap Tadil Anlaşmasına İlişkin Basın Duyurusu (2020-29), 20 Mayıs 2020

Halkbank Kobi, Swap nedir   

Dünya, Katar ile yapılan swap döviz derdine çare olmaz, 21 Mayıs 2020

Sözcü, Merkez Bankası Katar Riyali’ni rezerve ekledi, 22 Mayıs 2020

Dünya, MB döviz rezervleri 2,3 milyar $ geriledi | Finans haberleri, 22 Mayıs 2020

Şüpheli bilgilerden yola çıkarak veriye dayalı ve uzun soluklu bir araştırma neticesinde hazırladığımız Dosya yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.  

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, Rezerv Yönetimi 

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, EVDS 

Mahfi Eğilmez, Swap Hariç Rezervler Ekside, 5 Mayıs 2020

Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, TCMB ile Katar Merkez Bankası arasında İmzalanan Swap Tadil Anlaşmasına İlişkin Basın Duyurusu (2020-29), 20 Mayıs 2020

Halkbank Kobi, Swap nedir   

Dünya, Katar ile yapılan swap döviz derdine çare olmaz, 21 Mayıs 2020

Sözcü, Merkez Bankası Katar Riyali’ni rezerve ekledi, 22 Mayıs 2020

Dünya, MB döviz rezervleri 2,3 milyar $ geriledi | Finans haberleri, 22 Mayıs 2020