Komplo Teorileri III: Sağlığımızı korumak için ne yapabiliriz?

KONDA tarafından 2018 yılında yapılan bir anket çalışması, Türkiye’deki komplo teorilerinin ne kadar etkili olduğu konusunda çarpıcı veriler sunuyor. Buna göre eğitim, komplolara inanma konusunda beklenen farkı üretmiyor. Yapılan araştırmada katılımcılara “Lozan Antlaşması 2023 yılında sona erecek, dünyayı beş büyük aile yönetiyor, GDO’lu tohumla bizi kısırlaştırmaya çalışıyorlar, İstanbul Boğazı’nda ‘Kontoryum’ var ama dış güçler çıkartmamıza izin vermiyor” şeklinde dört komplo teorisi soruldu. 

Örneğin Lozan Antlaşması’nın 2023 yılında sona ereceği şeklindeki komplo teorisine dindar muhafazakarların inanma oranının yüzde 50’den fazla olduğu görülüyor.

Daha önce bahsedildiği üzere popüler komplo teorilerinden biri de “Dünyayı beş büyük ailenin yönettiği” iddiası. Bu iddia Türkiye’de daha çok Rothschild ve Rockefeller aileleriyle özdeşleştiriliyor. 

Sonuçlara göre “Türkiye toplumunun yüzde 48’i “Dünyayı beş büyük aile yönetiyor” yargısına katılıyor. Üniversite mezunlarında bu oran yüzde 50! Yani üniversite bitirmek komplo teorilerine inanmanın önüne geçmiyor. Yine dindar ve geleneksel muhafazakarların iddiaya inanma oranın, modernlerden daha fazla olduğu göze çarpıyor. Ancak modernlerde komplo teorilerine inanma yüzdesinin çok düşük olmadığı da açık. Dünyayı beş büyük ailenin yönettiğine ise yüzde 56’lık oranla en çok işçi, esnaf ve çiftçiler inanıyor.

Araştırmanın sonuçları muhafazakar ya da değişimden korkanların komplo teorilerine daha çok inandığı varsayımını doğrular nitelikte. Buna ek olarak daha önce yaygın medyada yer alan ve Teyit’in yanlışladığı haberler de komplo teorilerine inanma oranlarını destekliyor. 2017’de Rockefeller’ın altı kalp, üç böbrek ve iki ciğer nakli geçirdiği şeklindeki iddia TRT, Milliyet, NTV, BirGün, Sabah, Posta gibi haber kuruluşlarında yer almıştı. Rockefeller’ın sürekli organ nakli yaptırarak hayatta kaldığı şeklindeki bir komplo teorisinin motivasyonu taşıyan bu iddia aslında The World News Daily Report isimli ünlü bir parodi haber sitesi tarafından uydurulmuştu. Bu haberler ve KONDA’nın araştırmasında çıkan sonuçları göz önüne aldığımızda, içinde bolca komplo teorisi barındıran Kara Kutu-Yüzleşme Vakti’nin yazarı Soner Yalçın’ın kendisine kâr getirecek uygun bir yoldan ilerlediğini söyleyebiliriz. 

Rockefeller hakkınki parodi içeriğin gerçekmiş gibi yayınlanmasından sonra Al Jazeera Türk, konu hakkında özür dileyerek haberini kaldırmıştı.

Komplo teorilerine karşı ne yapabiliriz?

Doç. Dr. Kerem Karaosmanoğlu, “Komplo teorilerini anlamak, teşhis etmek ve başa çıkmak” başlıklı yazısında komplo teorilerinden korunmak için “sihirli” bir reçetenin olmadığını belirtiyor. Ancak Karaosmanoğlu’na göre, komplo teorileri duygulardan beslendiklerinden sakin kalmak, şüphe etmek, düşünmek, farklı alternatifler üzerine kafa yormak ve zamanı bu anlamda kullanmak da önemli.

Şüphecinin El Kitabı’nda komplo teorilerini ele alırken, “bir iddiada ne kadar çok sayıda kişi rol alıyorsa, o komplonun gerçek olma olasılığının bir o kadar düşük” olduğunu bilmenin öneminin altı çiziliyor. Buna göre gerçek hayatta bir sır eninde sonunda ortaya çıkar ve işin içinde ne kadar çok sayıda kişi varsa birilerinin bir şeyler söyleme olasılığı o kadar yüksektir. (sf. 69)

Teyit kurulduğu günden bu yana, internet kullanıcılarının gördüklerine inanmak yerine “şüphe kasını” kullanarak gerçekliğini sorgulamalarını sağlamak için çalışıyor. Ancak eleştirel düşünce dozunun iyi ayarlanamaması, şüpheyi komplo teorilerine kadar götürebiliyor. Olgulara dayalı dünya görüşünün önemine dikkat çeken Hans Rosling, Factfulness isimli kitabında “eleştirel düşünceyi severim, şüpheciliğe hayranlık duyarım ama sadece kanıtlara saygı duyan bir çerçeve içinde” diyor. 

Son olarak komplo teorileri hakkında belki de en sade yorum, bir bitki fizyoloğundan geliyor. Bitkilerin Bildikleri isimli kitapta aktarılan bir alıntıda Arthur Galtson şöyle uyarıyor: “Yeterli kanıtlarla desteklenmeden ileri sürülen tuhaf iddialara karşı ihtiyatlı olmalıyız.” 

#SalgınVar okuma rehberi

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitap hakkındaki çalışmaya dair Teyit ekibi tarafından yayınlanan 63 yazı bu rehberde yer alıyor.

Komplo teorileri hakkındaki yazıları okuyarak kitabın içinde düşülen genel yanılgıları anlayabilirsiniz: 

Manisalı eczacıları kim öldürdü?

Komplo Teorileri I: Aşırı şüpheci tutum etrafımızı sardığında

Komplo Teorileri II: Bilimsel görünme çabası

:point_right::skin-tone-2: Komplo Teorileri III: Sağlığımızı korumak için ne yapabiliriz?

Bu bölümdeki yazılar Kara Kutu’nun yazım sürecine mercek tutuyor. Kitaptaki kaynak gösterimi, izlenen metodoloji ve tespit edilen intihaller sizi şaşırtabilir. Ayrıca kitapta yer alan ve Yalçın’ın konuşmalarından hareketle oluşturulan safsatalara ve daha fazlasına göz atabilirsiniz: 

Kara Kutu’nun yöntemi – I: Nasıl yazıldı? Nasıl basıldı?

Kara Kutu’nun yöntemi – II: Kaynakça nasıl hazırlanmış?

Kara Kutu’nun yöntemi – III: 30 farklı kaynaktan yapılan intihaller

Korelasyon nedensellik değildir

Kara Kutu’nun ‘kozmik odasındaki’ intihaller

Safsatalar I: Komplo teorilerini safsatalar ile süslemek

Safsatalar II: Hatalı akıl yürütmenin kitabı

Özellikle ‘doğallık safsatasını’ özümsedikten sonra homeopati üzerine iddiaları inceleyebilirsiniz:  

Homeopati: Sulandırılmış Tıp

Kapitalizm homeopatiyi teğet mi geçti? Sektöre genel bakış

ABD’deki en büyük kütüphanelerin homeopati okullarıyla ilişkisi olduğu iddiası dayanaksız

İDDİA 1: Patofizyoloji kürsülerinin 12 Eylül’den sonra kapatıldığı ve yıllardır bu dersin verilmediği iddiası

Türkiye’de tıp eğitimi nasıl kurumsallaştı?

Rockefeller’ın -muhtemelen- girmekte zorlanacağı diyarlarda modern tıp ve tıp müfredatı: Kuzey Kore örneği

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitabın üçüncü ve dördüncü bölümlerinde yer alan iddiaların ele alındığı yazılar bu bölümde: 

İDDİA 2: ABD ve Avrupa’da Augmentin’in evcil hayvanlarda kullanımının yasaklandığı iddiası

İDDİA 3: 12 yaşındaki her çocuğun kolesterol ilacı alması tavsiye edilmiyor

İDDİA 4: İlaçların farklı ülkelerde daha ucuz olmasının nedeni fiyat politikaları

İDDİA 5: Yan etkileri olan serzone isimli ilacın ‘henüz’ toplatıldığı iddiası

İDDİA 6: Bazı psikiyatrik hastalıklar piyasayı canlandırmak için mi uyduruldu?

İDDİA 7: Beyindeki organik değişimler mutasyon anlamına mı geliyor?

İDDİA 8: Gebelikte antidepresan kullanımının bebekte otizm riskini artırdığı iddiası

İDDİA 9: Serotonin ile depresyon arasında ilişki yok mu?

İDDİA 10: Sadece çocuklar üzerinde ve belli bir evre için yapılan araştırmanın sonuçları genellenebilir mi?

İDDİA 11: ABD’deki yaygın ölüm sebepleri arasında ilaç yan etkilerinin dördüncü sırada olduğu iddiası

Aşılar kitapta önemli bir yer tutuyor. Çalışmamızın önemli bir kısmı, bu nedenle aşılar hakkındaki iddialara ayrıldı:  

Aşılar bağışıklığı zayıflatıyor mu? Vücudumuzun ‘askerleri’ nasıl çalışıyor?

Aşılarda bulunan maddeler o kadar ‘korkutucu’ mu?

Aşılar etkisiz mi?

Sürü bağışıklığı: ‘Benim çocuğum istersem aşılatmam’ denebilir mi?

KONDA: ‘Aşı zorunlu olmamalı diyenlerin önemli bir kısmı uluslararası şirketlerin bizi hasta etmek istediğini düşünüyor’

Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de aşı çalışmaları

İDDİA 12: Türkiye’de ilk aşı kampanyasının 1985’te yapıldığı iddiası

İDDİA 13: Türkiye’de zorunlu aşı uygulaması olduğu iddiası

İDDİA 14: Menenjit aşısının 2013 yılında aşı takvimine eklendiği iddiası

İDDİA 15: Almanya’daki zorunlu kızamık aşısı yasasının ‘kıl payıyla’ kabul edildiği iddiası

İDDİA 16: Almanya’da çocuk doktorlarının yüzde 92’si çocuğunu aşılatmıyor iddiası

Finlandiya İngiltere İrlanda Hollanda ve İsveç’te aşıların zorunlu olmaması ne anlama geliyor?

İDDİA 17: FDA’da görevli Morris’in grip aşısı hakkındaki açıklamayı 2009’da yaptığı iddiası

İDDİA 18: İsrail’de hiç aşı yapılmadığı iddiası

Wakefield I: Aşı ve otizm arasındaki ilişki olduğu iddiaları nereden çıktı?

Wakefield II: Kızamık virüsü için aşı patenti almış

Wakefield III: Otizmli ailelerin avukatlarından para aldı

Aşı ve otizm arasında bağ olduğu tartışmalarını kimler kitleselleştirdi?

Aşı otizm arasında bağ olduğunu söyleyenlerin bilimsellik iddiası

Bugün 50’lerinde olanların çocukluğunda çevrelerinde otizmli çocuk yok muydu? 

İDDİA 19: İki yaşındaki bir çocuğun enjeksiyon yoluyla aldığı civa miktarı 100 gramdan 237 grama yükseldi iddiası

İDDİA 20: Neil Z. Miller aşı karşıtı derneklerle ilişkili

İDDİA 21: Houweling makalesinde aşıların zararlarından bahsetmiyor

İDDİA 22: Prof. Dr. Claire-Anne Siegrist aşının uzun dönemdeki faydalarının bilindiğini belirtiyor

İDDİA 23: Kızamık aşısının kadınların yüzde 55’inde romatoit artrit gelişmesine neden olduğu iddiası

İDDİA 24: Boğmaca aşısından sonra bebeklerin normalden yedi kat daha fazla hayatını kaybettiği iddiası

Difteri tetanoz ve boğmaca aşılarının ani bebek ölümü vakalarıyla bağlantısı yok

İDDİA 25: Aşıların kısırlığa neden olduğunu gösteren bir kanıt yok

İDDİA 26: Aşılarda kullanılacak antijenleri patent sınırlamaları mı belirliyor?

İDDİA 27: Gluten ve kazeinin otizme yol açtığını gösteren bulgu yok

Aşı üretimi kâr maksimizasyonuna dayanıyor ve bu halk sağlığını tehdit ediyor

Facebook’un reklam politikası Kara Kutu’daki aşı karşıtı iddiaların yayılımını engelledi mi?

Son olarak Kara Kutu’da modern tıbbın karşısına anti kapitalizmin konduğunu görüyoruz. Tıp ve anti kapitalizm ilişkisine dair yazılar aşağıdaki gibi:

Sosyalist deneyimlerde modern tıp: Sovyetler Birliği

Tıbbi enternasyonalizm: Küba

Bastırılmış bir deneyim: Allende ve Şili

Kaynaklar

KONDA, Komplo teorileri hakkındaki kamuoyu araştırması, 2018

Teyit, Rockefeller 6 kalp, 3 böbrek ve 2 ciğer nakli geçirdi iddiası, 21 Mart 2017

Kaynaklar

KONDA, Komplo teorileri hakkındaki kamuoyu araştırması, 2018

Teyit, Rockefeller 6 kalp, 3 böbrek ve 2 ciğer nakli geçirdi iddiası, 21 Mart 2017