Kara Kutu’nun yöntemi – I: Nasıl yazıldı? Nasıl basıldı?

Soner Yalçın’ın kaleme aldığı Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitapta Teyit’in izlediği metodoloji dahilinde ele alınabilecek onlarca farklı iddia var. Bu iddialardan bazıları aşı karşıtları tarafından fırsat olarak değerlendirildi denebilir. Teyit’in temel motivasyonu da, yaratılan dezenformasyonun halk sağlığını tehdit eder seviyeye ulaşmasıydı.

Üç yazıdan oluşan “Kara Kutu’nun yöntemi” başlıklı bu seride, kitaba teyitçi gözüyle yaklaşırken, metodolojik bazı ciddi sorunları da masaya yatıracağız. 

Kitabın yazılma amacı ve izlenen yöntem

Her ne kadar Yalçın kitabın yazılma amacı için “tıbbın-sağlığın ekonomi politiğini yazacağım” (sf. 22) demişse de, yazdıklarını salt bir siyasal iktisat eleştirisi olarak değerlendirmek güç. Bu güçlüğü yaratan ise, yalnız siyasetin değil, tıbbın alanına giren konularda da bizzat kendi devreye girerek, kitabın ana tezini destekler nitelikteki çalışmaları bir süzgeçten geçirmeksizin rahatlıkla kullanabilmiş olması.

Bu kitabın en temel metodolojik sorununu yaratıyor. Yalçın, bir siyasi iktisat eleştirisinden aşıların sözümona etkisizliğine veya olumsuz etkilerine giden yolculuğu boyunca, kendi tezini desteklemeyen kaynakları rahatlıkla göz ardı edebiliyor ya da büyük bir komplonun parçası olarak yaftayabiliyor. Beri yandan kendi tezini destekler nitelikteki kaynakları bilimsel bir gözle süzmek için gerekli yetkinliğe de sahip değil.

Bu bir karalama veya itham olarak algılanmamalı 

Her akademik çalışmanın bir literatür tarama kısmı bulunur. Çalışma bağlamında geliştirilen tezle bağlantılı olabilecek teoriler bu kısımda değerlendirilir. Araştırmacı burada önceki teorilerin ne ölçüde desteklendiğinden ya da açıklarından söz eder. Bilim “devlerin omuzları üzerinde” yükselir. Geçmiş araştırmalar bir adım öteye taşınır, geçmiş açıklamalar eleştiriye tabi tutulur. Bu yapılırken her araştırmacı uzmanı olduğu, ömrünü adadığı alanda kalır; sınırlarının farkındadır.  

Elbette Kara Kutu, akademik bir çalışma olma iddiasını taşımıyor. Ancak bu durum Yalçın’a üzerinde araştırma yaptığı konuda kendi tezini desteklemeyen ve bilimsel anlamda oldukça kuvvetli çalışmaları bir çırpıda göz ardı etme imkanı da vermez. Yalçın’a atfedilen “araştırmacı gazeteci” kimliği, halk sağlığını tehlikeye atma riski taşıyan konularda, daha hassas davranmasını gerektirmeliydi. Ama bu maalesef olmadı.

Kısacası Yalçın, siyasal iktisadın alanından tıbba sıçrama cüretini gösterirken, uzmanı olmadığı bir konuda ilk baskısı 300 bin kopya olan bir kitap yayınladı. Bu durumun yarattığı metodolojik sorunlar gazetecilik etiğine dair de bir çok soruyu beraberinde getiriyordu. 

“Orda bir kaynak var uzakta…”

Bir iddia Teyit’e ihbar olarak geldiğinde -iddia öncelik kriterlerimizi karşılayabiliyorsa- attığımız ilk adımlardan biri iddianın kaynağını tespit etmek oluyor. Kimi zaman iddia konusu gönderilerde kaynak belirtiliyor ve bu işimizi kolaylaştırıyor. Kaynağa ulaşıyoruz, kaynak iddiayı dile getirmiş mi diye bakıyoruz, dile getirmişse kaynağın güvenilir olup olmadığını ve alternatif açıklamaların sunulup sunulmadığını değerlendiriyoruz. İddianın doğruluğu veya yanlışlığına dair kanıtlarımız kuvvetliyse, analizimizi hazırlıyor, okuyucumuza sunuyoruz.

Kara Kutu’yu da aynı gözle okuduk ve dikkatimizi çeken en temel sorunlardan biri şuydu;, kitapta sistematik bir kaynak gösterme yöntemi bulunmuyor. Kitabın sonunda bir kaynakça olduğu doğru. Ancak bu kaynakça kitaptaki spesifik bir iddianın nerede ve ne zaman dile getirildiğini bulmaya yaramıyor; yani kendisinden beklenen ana işlevi yerine getirmiyor. Bu durumu serinin ikinci yazısında daha detaylı anlatmaya çalıştık.

Kitaptaki belli iddiaların kaynağını araştırmaya giriştiğimizde, kaynakça karmaşası nedeniyle kendimizi bir kara delikte bulabiliyoruz. En basit iddiada bile Yalçın’ın bilgiyi hangi kaynaktan edindiğini tespit etmemiz uzun zamanlar alabiliyor. Örneğin kitabın ilk bölümlerinde şöyle bir alıntı var: “1900’de 22 homeopatik üniversite vardı; 1923 yılında sadece ikisi kaldı. Tıp fakültelerinden mezun olan kadın hekim sayısı yüzde 33 oranında azaldı.” (sf. 50)

Bu istatistiği Yalçın arşivleri tarayarak kendi mi buldu? Öyle olsa bile arşivin ne arşivi olduğunun belirtilmesi gerekmez miydi? Yoksa Yalçın kitabın “kaynakça”sında yer alan kaynaklardan birine mi referans veriyordu? Bunun tekil bir örnek olmadığını da söyleyelim. Neredeyse her sayfada benzer kaynak gösterme(me) sorunlarına rastlıyoruz. Kitabın bazı yerlerinde dipnotlar var elbette ama onlar da bir kaynağa işaret etmek yerine yazarın yorumlarını veya vermek istediği ek bilgileri içeriyor.

Kitabın 89. sayfasındaki dipnotta Charles Bukowski’ye atıfla alıntılanan sözün, sahiden Bukowski’ye ait olup olmadığına dair hiçbir bulguya rastlayamadık. 

Kitap okuyucunun kaynak denetimine izin vermiyor 

Günün sonunda edindiğimiz izlenim, kitapta kullanılan veri ve istatistiklerin, bir şekilde “kaynakça”da belirtilenlerden birinden derlendiğiydi. Hangi iddianın hangi kaynaktan çıkarıldığını tespit etmek, samanlıkta iğne aramak gibiydi. 

Dahası bazı örneklerde, bazı kaynakların isimlerine, kaynakçada kötü de olsa hiç yer verilmediğini gördük. “Kara Kutu’nun yöntemi” serisinin üçüncü yazısında bu duruma özellikle eğildik. 

Şunu söylemek gerek; bu kitapta zaten bilimsel bir titizlik aramıyorduk. Bilimsel bir çalışmada her referans özenle sunulur, kaynaklar sayfası sayfasına belirtilir. “Araştırmacı gazetecilik” örneği olma iddiasındaki bir kitabın da, daha özenli olması ve okuyucusu tarafından “denetlenmeye” imkan vermesi gerekirdi. Kaynakları birer birer tespit edip kontrol etmek, biz teyitçiler için bile hayli zorluydu. 

Kaynak göstermekle ilgili göze çarpan bir diğer nokta da, referans verildiği zamanlarda bahsedilen bazı kaynakların asıl kaynak olmayışıydı.

Örneğin kitapta National Library of Medicine’de yayımlanan bir rapordan söz ediliyor, “aşı olan bebeklerin aşı olmayan bebeklere oranla daha fazla hasta olup, bebek ölümlerine maruz kaldığı”ndan bahsediliyordu (sf. 279). Bu akılalmaz iddianın kaynağı olduğu belirtilen National Library of Medicine saygın bir kuruluştu elbette, ancak birçok farklı kaynaktan binlerce makaleyi aynı anda barındırıyordu. Platformda “vaccine” (aşı) kelimesini aradığımızda, Yalçın’ın referans verdiğine fikren yakın bir çalışma bile bulamadık. Ancak bulsaydık bile, bu raporun güvenilirliğini ispatlamazdı. İlgili raporu, aşıyla ilgili komplo teorileri yayan internet sitelerinde yaptığımız incelemelerde bulduk, ama birçok açığı bulunan o çalışmada bile Yalçın’ın ima ettiği nedensellik ilişkisi yoktu. İddia başlı başına yanlıştı. Yalçın’ın orijinal kaynağa gitmeden, ikincil bir kaynaktan edindiği bilgiyi Kara Kutu’nun sayfalarına taşıdığı ihtimalini düşündük. Araştırma ilerledikce fark ettik ki, iddianın aktarıldığı paragraf, internette kolaylıkla bulunabilen bir haber metninden yapılan olduğu gibi alınmış ağır bir intihalden ibaretti. İlgili paragraf hem yanlış bilgi içeriyordu, hem de çalınmıştı. 

Yayıncının sorumluluğu

Meselenin bir diğer boyutu ise editöryal sorumluluk. Yukarıda değindiğimiz problemler kitabın yayıncısının veya editörlerinin gözünden kaçmış olabilir mi? Yazarın popülerliği, çok satanlar listesine gireceğine neredeyse kesin gözüyle bakılması ve ideolojik yanlılık bu sorunların göz ardı edilmesine sebep olmuş olabilir mi?

Gerçek büyük ihtimalle şu: Kitabın editöryal kontrolü yazım ve noktalamadan ibaret kaldı, içeriğin doğruluğu veya alıntılar denetlenmedi. Halk sağlığını tehdit etmesi oldukça muhtemel olan bir yayına karşı bu denli esnek davranılmış olmasından dolayı yayınevini sorumlu tutmak haksızlık mı olur? İnsanları aşı konusunda şüpheye düşürmeye gayret gösteren ve bebek ölümü istatistiklerini bile hatalı aktarmakta tereddüt etmeyen yayınlara kapı aralamakta mahzur görmeyen bir yayıncılık anlayışını nasıl ele almalıyız?

Bu soruların keskin bazı yanıtları olabilir. Ancak bunları değerlendirmesi gerekenler yayıncılar. “Kara Kutu’nun yöntemi” başlıklı serinin ikinci yazısında ise kitabın metodolojisi ve Yalçın’ın yararlandığı kaynaklarla ilgili bir başka konuya bakış atacağız.

#SalgınVar okuma rehberi

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitap hakkındaki çalışmaya dair Teyit ekibi tarafından yayınlanan 63 yazı bu rehberde yer alıyor.

Komplo teorileri hakkındaki yazıları okuyarak kitabın içinde düşülen genel yanılgıları anlayabilirsiniz: 

Manisalı eczacıları kim öldürdü?

Komplo Teorileri I: Aşırı şüpheci tutum etrafımızı sardığında

Komplo Teorileri II: Bilimsel görünme çabası

Komplo Teorileri III: Sağlığımızı korumak için ne yapabiliriz?

Bu bölümdeki yazılar Kara Kutu’nun yazım sürecine mercek tutuyor. Kitaptaki kaynak gösterimi, izlenen metodoloji ve tespit edilen intihaller sizi şaşırtabilir. Ayrıca kitapta yer alan ve Yalçın’ın konuşmalarından hareketle oluşturulan safsatalara ve daha fazlasına göz atabilirsiniz: 

:point_right::skin-tone-2: Kara Kutu’nun yöntemi – I: Nasıl yazıldı? Nasıl basıldı?

Kara Kutu’nun yöntemi – II: Kaynakça nasıl hazırlanmış?

Kara Kutu’nun yöntemi – III: 30 farklı kaynaktan yapılan intihaller

Korelasyon nedensellik değildir

Kara Kutu’nun ‘kozmik odasındaki’ intihaller

Safsatalar I: Komplo teorilerini safsatalar ile süslemek

Safsatalar II: Hatalı akıl yürütmenin kitabı

Özellikle ‘doğallık safsatasını’ özümsedikten sonra homeopati üzerine iddiaları inceleyebilirsiniz:  

Homeopati: Sulandırılmış Tıp

Kapitalizm homeopatiyi teğet mi geçti? Sektöre genel bakış

ABD’deki en büyük kütüphanelerin homeopati okullarıyla ilişkisi olduğu iddiası dayanaksız

İDDİA 1: Patofizyoloji kürsülerinin 12 Eylül’den sonra kapatıldığı ve yıllardır bu dersin verilmediği iddiası

Türkiye’de tıp eğitimi nasıl kurumsallaştı?

Rockefeller’ın -muhtemelen- girmekte zorlanacağı diyarlarda modern tıp ve tıp müfredatı: Kuzey Kore örneği

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitabın üçüncü ve dördüncü bölümlerinde yer alan iddiaların ele alındığı yazılar bu bölümde: 

İDDİA 2: ABD ve Avrupa’da Augmentin’in evcil hayvanlarda kullanımının yasaklandığı iddiası

İDDİA 3: 12 yaşındaki her çocuğun kolesterol ilacı alması tavsiye edilmiyor

İDDİA 4: İlaçların farklı ülkelerde daha ucuz olmasının nedeni fiyat politikaları

İDDİA 5: Yan etkileri olan serzone isimli ilacın ‘henüz’ toplatıldığı iddiası

İDDİA 6: Bazı psikiyatrik hastalıklar piyasayı canlandırmak için mi uyduruldu?

İDDİA 7: Beyindeki organik değişimler mutasyon anlamına mı geliyor?

İDDİA 8: Gebelikte antidepresan kullanımının bebekte otizm riskini artırdığı iddiası

İDDİA 9: Serotonin ile depresyon arasında ilişki yok mu?

İDDİA 10: Sadece çocuklar üzerinde ve belli bir evre için yapılan araştırmanın sonuçları genellenebilir mi?

İDDİA 11: ABD’deki yaygın ölüm sebepleri arasında ilaç yan etkilerinin dördüncü sırada olduğu iddiası

Aşılar kitapta önemli bir yer tutuyor. Çalışmamızın önemli bir kısmı, bu nedenle aşılar hakkındaki iddialara ayrıldı:  

Aşılar bağışıklığı zayıflatıyor mu? Vücudumuzun ‘askerleri’ nasıl çalışıyor?

Aşılarda bulunan maddeler o kadar ‘korkutucu’ mu?

Aşılar etkisiz mi?

Sürü bağışıklığı: ‘Benim çocuğum istersem aşılatmam’ denebilir mi?

KONDA: ‘Aşı zorunlu olmamalı diyenlerin önemli bir kısmı uluslararası şirketlerin bizi hasta etmek istediğini düşünüyor’

Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de aşı çalışmaları

İDDİA 12: Türkiye’de ilk aşı kampanyasının 1985’te yapıldığı iddiası

İDDİA 13: Türkiye’de zorunlu aşı uygulaması olduğu iddiası

İDDİA 14: Menenjit aşısının 2013 yılında aşı takvimine eklendiği iddiası

İDDİA 15: Almanya’daki zorunlu kızamık aşısı yasasının ‘kıl payıyla’ kabul edildiği iddiası

İDDİA 16: Almanya’da çocuk doktorlarının yüzde 92’si çocuğunu aşılatmıyor iddiası

Finlandiya İngiltere İrlanda Hollanda ve İsveç’te aşıların zorunlu olmaması ne anlama geliyor?

İDDİA 17: FDA’da görevli Morris’in grip aşısı hakkındaki açıklamayı 2009’da yaptığı iddiası

İDDİA 18: İsrail’de hiç aşı yapılmadığı iddiası

Wakefield I: Aşı ve otizm arasındaki ilişki olduğu iddiaları nereden çıktı?

Wakefield II: Kızamık virüsü için aşı patenti almış

Wakefield III: Otizmli ailelerin avukatlarından para aldı

Aşı ve otizm arasında bağ olduğu tartışmalarını kimler kitleselleştirdi?

Aşı otizm arasında bağ olduğunu söyleyenlerin bilimsellik iddiası

Bugün 50’lerinde olanların çocukluğunda çevrelerinde otizmli çocuk yok muydu? 

İDDİA 19: İki yaşındaki bir çocuğun enjeksiyon yoluyla aldığı civa miktarı 100 gramdan 237 grama yükseldi iddiası

İDDİA 20: Neil Z. Miller aşı karşıtı derneklerle ilişkili

İDDİA 21: Houweling makalesinde aşıların zararlarından bahsetmiyor

İDDİA 22: Prof. Dr. Claire-Anne Siegrist aşının uzun dönemdeki faydalarının bilindiğini belirtiyor

İDDİA 23: Kızamık aşısının kadınların yüzde 55’inde romatoit artrit gelişmesine neden olduğu iddiası

İDDİA 24: Boğmaca aşısından sonra bebeklerin normalden yedi kat daha fazla hayatını kaybettiği iddiası

Difteri tetanoz ve boğmaca aşılarının ani bebek ölümü vakalarıyla bağlantısı yok

İDDİA 25: Aşıların kısırlığa neden olduğunu gösteren bir kanıt yok

İDDİA 26: Aşılarda kullanılacak antijenleri patent sınırlamaları mı belirliyor?

İDDİA 27: Gluten ve kazeinin otizme yol açtığını gösteren bulgu yok

Aşı üretimi kâr maksimizasyonuna dayanıyor ve bu halk sağlığını tehdit ediyor

Facebook’un reklam politikası Kara Kutu’daki aşı karşıtı iddiaların yayılımını engelledi mi?

Son olarak Kara Kutu’da modern tıbbın karşısına anti kapitalizmin konduğunu görüyoruz. Tıp ve anti kapitalizm ilişkisine dair yazılar aşağıdaki gibi:

Sosyalist deneyimlerde modern tıp: Sovyetler Birliği

Tıbbi enternasyonalizm: Küba

Bastırılmış bir deneyim: Allende ve Şili

Şüpheli bilgilerden yola çıkarak veriye dayalı ve uzun soluklu bir araştırma neticesinde hazırladığımız Dosya yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.