“İdeal Cumhuriyet Köyü” projesini Atatürk çizdi iddiası

İDDİA: “İdeal Cumhuriyet Köyü” projesini Mustafa Kemal Atatürk çizdi.

YANLIŞ

OnedioWebtekno, Oda TV gibi sitelerde, bloglarda ve sosyal medyada da paylaşılan “İdeal Cumhuriyet Köyü” projesinin Mustafa Kemal Atatürk tarafından çizildiği iddia edildi.  

İddiaya göre Atatürk, Cumhuriyet’in ilk yıllarında projeyi bizzat kendisi tasarlamış ve uygulanmasını istemişti. Afet İnan’ın “Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933” ve “Cumhuriyetin Ellinci Yılı İçin Köylerimiz” adlı kitaplarında yer aldığı belirtilen “İdeal Cumhuriyet Köyü” projesinin Zeitgeist Hareketi tarafından geleceğin “Venüs Projesi” olarak dünyaya sunulduğu da bu yazılarda yer alan iddialar arasında.


Ancak projenin Mustafa Kemal Atatürk tarafından çizildiğine dair herhangi bir kanıt bulunmuyor. Görselin kaynağı olan Afet İnan “Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933” kitabında, projenin “ismi bilinmeyen bir mimar tarafından çizildiğini” aktarıyor. 

Planı çizen mimar bilinmiyor

İlk olarak, Prof. Afet İnan’ın Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933 isimli kitabının Ekler kısmında yer alan “İdeal Cumhuriyet Köyü Planı” (1937) hakkında İnan, kitaba 31 Ağustos 1971’de yazdığı önsözde şu ifadeleri kullanıyor:  

İdeal Cumhuriyet köyü planı doğrudan doğruya bu kitabın konusu ile ilgili olmamakla beraber buraya ekledim. 1937 yılında Trakya Umumi müfettişi general Kazım Dirik tarafından verilmiş olan bu planı yapan mimarın adı konmamıştır. Ancak üzerinde “her hakkı mahfuzdur” diye kayıt vardır. Planda yandaki listede okunacağı gibi 43 Kamu kuruluşu yer alıyor. Bir köye gerekli olan herşey düşünülmüştür. O zaman bu planın herhangi yerde uygulanmaması büyük bir kayıptır. İdeal Cumhuriyet köyü planının yeni kurulmakta olan köylerimize uygulanmasını candan dilerim.

Afet İnan, kitabına yazdığı önsözde, “İdeal Cumhuriyet Köyü” projesini Trakya Umumi Müfettişi Kazım Dirik’ten aldığını ve planı yapan mimarın isminin planda yer almadığını ifade ediyor. Planı Mustafa Kemal Atatürk’ün çizdiğine dair herhangi bir aktarımda bulunmuyor.

Hilal Tuğba Örmecioğlu’nun “1850-1950 Yılları Arasında Türkiye’de Köycülük Çalışmaları ve Numune Köyler” isimli yüksek lisans tezinde de konuyla ile ilgili bilinen tüm bilgilerin, planla birlikte Afet İnan’ın kitapta yazdığı önsözdeki ifadelerinden ibaret olduğu belirtiliyor.

İTÜ Mimarlık Bölümü’nden Doç. Dr. Zeynep Eres konuyla ilgili yazdığı makalede, bu projeyi çizen mimarın kim olduğunun bilinmediğini ifade ediyor. Eres, projeye ilişkin olarak ayrıca şu detaylardan bahsediyor:

Ortasında bir anıt bulunan meydanı çevreleyen birinci yapı adası dizisinde okul, köy konağı, halk odası, kooperatif, otel, umumi hela gibi çeşitli kamusal yapılar ve parklar yer alır. İkinci dizi bütünüyle konuta ayrılmış, üçüncü dizinin yarısı konuta yarısı fidanlık, lonca, spor alanı gibi büyük açık alanlara ve fidanlık binası, fabrika gibi kamusal yapılara ayrılmıştır. Köyün yakın çevresinde de, köy dışında olması uygun görülen, mezarlık, gübrelik, panayır, koruluk gibi işlevler tanımlanmıştır. Bu proje her ne kadar mimari biçimlenişiyle dikkat çekmekteyse de, daha ilginç olan içerdiği kamusal işlevler, dolayısıyla önerdiği yeni kırsal yaşam modelidir.

Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Ayşen Ciravoğlu Mimarlık Dergisi’ndeki “Sıfırdan Başlamak: İdea(l) Yerleşimler” başlıklı yazısında, “20. yüzyıl ortalarına doğru ülkemizde bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından düşünülmüş, ideal yerleşmelere dair benzer bir düşünce ise kâğıt üzerinde kalacaktı. Bilindiği gibi, 1937 yılında, Trakya Valisi Kazım Dirik tarafından plana geçirilmiş olan Cumhuriyet İdeal Köyü, kalkınmanın ve zenginliğin tüm topluma dengeli biçimde dağıtılması hedefinin gerçekleştirilme çabasının önemli bir belgesidir” ifadelerini kullanıyor.

Karakaya: 150’nin üzerinde plandan biri

Orta Doğu Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nden Prof. Dr. Osman Balaban teyit.org’a yaptığı açıklamada kesin bir kaynağa ulaşmanın zor olduğunu söyleyerek şu ifadeleri kullandı:

Projenin Atatürk tarafından bizzat çizildiği çok inandırıcı değil ancak bunu kesin olarak bir kaynağa dayandırmak zor. Bu konuda en sağlam kaynak Afet İnan’ın kitabı, zaten proje görseline sahip olan da Afet İnan’ın kendisi. 

Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi’nden araştırma görevlisi Dr. Emel Karakaya ise teyit.org’a yaptığı açıklamada şöyle dedi:

Eğer üzerinde başka bir bilgi ve ya mühür olsaydı bunu Afet İnan sanıyorum yazardı. Dolayısıyla bu mesele 1930’larda devletçilik politikası döneminde yapılan çok sayıda planlama, şehircilik ve imar işlerinden daha farklı değil. Buna en yakın uygulama da Atça Planı sanıyorum. Orası belde büyüklüğünde bir yerleşme ancak bu plana bakılarak mı planı çizildi onu bilemeyiz. Aslında bilmemize de gerek yok çünkü bu plan dünyadaki tüm planlama sorunlarını çözecek bir doküman değil o dönem planlarından bir tanesi sadece. Örnek verecek olursam Hermann Jansen tarafından 1937 yılında bir köy olan Çubuk için hazırlanan ve uygulanan imar planı çizimi gösterilebilir.

Bu dönemde bunun gibi yapılan (kasaba ve köy ölçeğinde yerleşmeler için yani) 150’nin üzerinde plan var. 1923-1940 arası planlanan kent, kasaba ve köy büyüklüğünde yerleşme sayısı benim bulgularıma göre, yani ulaşabildiklerimin sayısı 178. O dönem Meclis ve Bakanlar Kurulu şehircilik meselesini Cumhuriyeti kurabilmek için en temel araç olarak görüyorlar ve çok önemsiyorlar. Planları yaptıranlar onlar ama çizenler bazen Türk bazen yabancı şehirciler.

1 Kasım 1937 tarihli Meclis açılış konuşmasında Mustafa Kemal Atatürk’ün şehircilik üzerine sözleri bu konuya olan ilgisini gösteriyor ancak bu çizimi kendisinin yaptığına dair hiçbir bulgu yok.

Şehircilik işlerinde de teknik ve planlı kurallar içinde çalışmak gereklidir. Bunun için belediyelerimizin hukuka uygun biçimde aydınlatılmasını ve yol gösterecek bir merkezi teknik büro kurulmasını öneririm.

“İdeal Cumhuriyet Köyü” projesi Bahçe Kent’ten esinlenilmiş

Çizimde bir örneği görülen proje aslında 1898 yılında Lord Ebenezer Howard tarafından İngiltere’de geliştirilmeye başlanmış “Garden City” isimli bir şehir planlama metodu. Atatürk’ün hazırladığı söylenen plan da, Ebenezer Howard’ın Bahçe Kent olarak Türkçeleştirilen modelinden esinlenilmiş bir çizim.

Tarım alanları ve ormanlar ile çevrelenmiş yeşil kuşak, konut, endüstri alanlarını birleştiren bir yerleşim modeli olan Bahçe Kentler ilk kez İngiltere’nin Letcworth kentinde Ebenezer Howard tarafından uygulandı.

Dairesel bir yerleşmenin kurgulandığı bu projede, dairenin merkezine yönelen ışınsal yollarla, bunları kesen dairesel yollardan ve daire parçası sektörlerden oluşan bir yerleşme düzeni var.

Ayrıca Venüs Projesi’nin Atatürk’ün çizdiği iddia edilen projeden esinlendiğini söylemek de mümkün değil. Venüs Projesi ile İdeal Cumhuriyet Köyü projesi arasında dairesel plan benzerliği dışında ortak nokta bulunmuyor. 1602’de Tommaso Campanella tarafından yazılan The City of Sun ve Ebenezer Howard tarafından çizilen Bahçe Kent gibi örnekler dairesel kent modelini çok önceden ortaya koymuşlardır.