Hakikat sonrası çağda yeni medya ve yalan haber üzerine bir çalışma: teyit.org örneği

Kullanıcı Arayüzü Tasarımcısı olan Murat Uluk’un yüksek lisans tezi olarak yazdığı “Hakikat Sonrası Çağda Yeni Medya & Yalan Haber” isimli kitap yayımlandı. Kitap genel hatlarıyla yeni iletişim teknolojileri ve yeni medya, ‘yalan haber’ kavramı, hakikat sonrası çağda doğrulama platformları gibi konuları ele alırken, yalan haberin internetteki varlığını teyit.org örneği üzerinden inceliyor.

Murat Uluk, kitabın önsözünde çalışmanın temel amacının yalan haberin internetteki varlığı üzerine teyit.org’un analizleri veri alınarak kapsamlı bir inceleme yapmak olduğunu belirtiyor. Çalışmada teyit.org’un bilgileri doğrulama yöntemleri tarama, seçme, önceliklendirme, araştırma, yayın ve etki takibi şeklinde sınıflandırılıyor.

Kitapta yalan bilgi ve haberin kısa tarihi, geleneksel kitle iletişim araçları ve yalan haber arasındaki ilişki, yeni medyada yalan haberin konumu örneklerle ve açıklamalarla ele alınıyor. İnternet gazeteciliğinin yarattığı yeni medya dinamikleri içinde yalan haberin nasıl ortaya çıktığı ve kendine bu alanda nasıl bir yer bularak yayıldığına da bakılıyor. Buna ek olarak yalan haberin yükselişine dair Brexit Referandumu ve ABD Başkanlık Seçimleri örnekleri veriliyor. Sosyal ağların yalan haberin yayılmasında nasıl bir rol aldığı ve sosyal ağların yalan haberle nasıl mücadele ettiği sorgulanarak açıklanıyor.

Çalışmanın niteliksel verileri dışında kavramsal arka planı da gerçek ve hakikat kavramları, postmodernizmin gerçeklik olgusu ve hakikat ile ilişkisi, hakikat sonrası çağ meseleleri ortaya koyuluyor. Bu kavramların ışığında Murat Uluk, doğruluk kontrolü (fact-checking) kavramını “medyada, çevrimiçi içeriklerde, toplum üzerinde ağırlığı olan sosyal ve siyasi aktörlerin söylemlerinde yer alan iddiaların doğru veya yanlış olduğunu kanıtlamaya yönelik çalışmalar bütünü” olarak tanımlıyor ve Türkiye ve dünyada doğrulama platformlarının kısa tarihini okuyucu ile paylaşıyor. Uluk, Türkiye özelinde doğrulama platformları konusunu ve yalan haberin internetteki varlığını teyit.org örneği üzerinden bir araştırmayla inceliyor.

Çalışmada teyit.org’un ilk analizini yayımladığı Haziran 2015 ila 20 Ocak 2018 tarihleri arasında yanlış etiketine sahip analizler inceleniyor. İnceleme sürecinde yalan haberin internetteki varlığı yalan haberlerin teyit.org’un kaynak gösterdiği internet sitelerindeki yayın durumları, yalan haberlerin teyit.org’un bu internet siteleri dışında başka sitelerdeki yayın durumu, yalan haberlerin Facebook’ta elde ettiği etkileşim sayısı, yalan haberlere yer veren sitelerin reklam barındırma durumları şeklinde dört başlık altında ele alınıyor. Araştırmanın örneklemini ise kaynağı ve dolaşımı internet siteleri aracılığı ile sağlanmış 111 ‘yanlış’ etiketli analiz oluşturuyor.

‘Yanlış’ olarak etiketlenmiş haberlerin ana kaynağı sosyal medya platformları

teyit.org analizleri ele alınarak yanlış olduğu kanıtlanan haberlerin kaynak durumuna bakıldığında sosyal medya platformlarının ilk sırada bulunduğu görülebiliyor. Sosyal medya platformlarını; internet siteleri, televizyon haberleri, yazılı basın ve şehir efsaneleri takip ediyor.

Uluk’un elde ettiği araştırma verilerine göre yalan haberlerin Facebook üzerinden elde ettiği etkileşim sayısı; beğeni, yorum ve paylaşımlar toplandığında 263 bin 804 sayısına ulaşıyor ve paylaşılan haberleri görüntüleyen fakat hiçbir davranışta bulunmayanlar da hesaba katıldığında ele alınan 37 haberin milyonlarca Facebook kullanıcısının haber akışına düştüğünü belirtiyor.

Yalan haberler yayımlanmaya devam ediyor 

İncelenen yalan haberlerin yayımlanma durumlarına bakıldığında teyit.org tarafından yanlışlığı kanıtlanmış haberlerin yüzde 65’inin herhangi bir değişiklik olmadan yayımlanmaya devam ettiği gözlemleniyor.

Çalışmada yalan haberlerin haber siteleri tarafından yayımdan kaldırılmamasında öne çıkan üç temel unsur şu şekilde tespit ediliyor:

Birincisi, yayınlanan haberlerin doğruluğunun öncesinde olduğu gibi daha sonradan da kontrol edilmemesi ve dolayısıyla düzeltilmemesi. İkincisi, haber sitesinin ve okurlarının ideolojisine uygun olacak şekilde bilinçli üretilen yalan haberlerin varlığını korumaya devam etmesi. Üçüncüsü ise, birer meta olan medya metinlerinin yayıncısına iyi bir gelir sağlaması, o haberlerin kaldırılmaması için güçlü bir nedendir.”  

“En çok paylaşım alan yalan haberler araştırma sürecinin en şaşırtıcı noktasıydı”

Murat Uluk böyle bir çalışmayı yapma motivasyonunun ‘yalan haber’ kavramına dair merakından geldiğini ve üstüne düşünülmesi gereken bir kavram olduğunu kendisiyle yapılan telefon görüşmesinde belirtti. Zaman içinde yanlışlığı kanıtlanan haberlerin, haber kaynaklarında değiştirilmediğini ve kaldırılmadığını fark ettiğini belirten Uluk; yalan haberleri tespit etme eylemininin haber kaynaklarında bir refleks yaratıp yaratmadığını incelemeye değer bulduğunu da ekledi.

Kendisi için araştırmanın en ilginç noktasının Facebook’ta en çok etkileşim alan haberleri incelemek olduğunu belirtti. Araştırmanın yapıldığı aralıkta en çok paylaşılan haberlerden olan “Cenaze aracında ölüsüne tecavüz ettiler” iddiasını örnek veren Uluk, bunun çok agresif bir haber olduğunu ve insanlarda nedeni çok düşünülmemiş bir merak uyandırdığı için çok paylaşıldığını söyledi ve bu durumun kendisini oldukça şaşırttığını ekledi. Buna ek olarak yanlışlığı kanıtlandıktan sonra yayımdan kaldırılmadığını tespit ettiği haberler olduğunu belirten Uluk, bazı haberler eski ve yalan olsa dahi üstünden zaman geçmesine rağmen etkileşimlerinin devam ettiğini ve bu durumun yalan haberin nasıl yayıldığının başka bir yüzü olduğunu da söyledi.

Murat Uluk kimdir?

İstanbul Üniversitesi Yeni Medya ve İletişim Yönetimi Yüksek Lisans programını “Hakikat Sonrası Çağda Yeni Medya & Yalan Haber” teziyle 2018 yılında tamamlayan Murat Uluk şu anda İstanbul Üniversitesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım bölümünde doktorasına devam ediyor. Web tasarımı ve kullanıcı arayüzü tasarımı konularında uzman olan Murat Uluk, şu anda Devinim Medya şirketinde Kullanıcı Arayüzü Tasarımcısı olarak görev yapıyor.

Kitaba buradan ulaşılabilir.