Fotoğrafın kansere neden olan siyahlaşmış soğanları gösterdiği iddiası

İDDİA: Siyahlaşan soğanlar kansere yol açıyor.

YANLIŞ

Sosyal medyada paylaşılan ve Teyit’e ihbar olarak gönderilen fotoğrafta, Mısır’dan ithal edilen ve marketlerde satılan soğanların dış kısımlarındaki siyah lekelerin kanserojen bir madde olan aflatoksinden kaynaklandığı iddia edildi.

Facebook’ta Buca Basın Birliği adlı sayfa tarafından paylaşılan fotoğraf yaklaşık 17 bin 900 kez paylaşıldı.

Ancak fotoğrafta görülen soğanların kabuklarındaki siyah lekelerin aflatoksinden kaynaklandığı iddiası doğru değil. Gıdalarda aflatoksin varlığı dışarıdan bakılarak tespit edilemiyor. Küflenmiş bir gıdada aflatoksin olup olmadığını anlamanın tek yolu uzmanlar tarafından yapılacak laboratuvar analizleri. Dolayısıyla fotoğraftaki soğanların dış görünüşünden küflendikleri söylenebilir, fakat bu küften kaynaklanan siyahlaşmaların aflatoksin varlığına işaret edeceği söylenemez.

Her küflü gıda aflatoksin üretir mi?

Doğada yaygın bir şekilde bulunan küflerin bazı türleri gıda ve yem maddelerine bulaştıkları zaman, uygun sıcaklık ve nem koşullarında çoğalarak mikotoksin denilen zehirli maddeleri üretiyor. Bu mikotoksinler içerisinde en önemlisi ise kansere yol açtığı bilinen aflatoksin. Bununla birlikte her küf aflatoksin üretmiyor. Aflatoksin üreten 3 tür var. Bunlar; Aspergillus flavus, Aspergillus parasiticus ve Aspergillus nomius. Bunların dışında bozulmaya neden olan başka küf türleri de mevcut. Örneğin iddiaya konu olan küflü soğanlara benzer bir görünüm oluşturan ve soğanlarda siyah küf denilen hastalığa yol açan Aspergillus nigra. Bu küf türü soğan yumrusunda çürüme yaratmamakla birlikte kabuk dokuları arasındaki koyu renkli, kuru, tozlu yapısıyla anlaşılıyor. Genellikle elverişsiz depolama koşullarında ortaya çıkan ve uygun nem ve sıcaklıkta kolayca çoğalabilen Aspergillus nigra, soğanları enfekte ederek önemli miktarda kayba neden oluyor. Aflatoksin ürettiğine dair bilimsel bir kaynak bulunmayan A.nigra’nın insanlarda hastalığa neden olma olasılığı diğer Aspergillus türlerine kıyasla daha düşük seviyede. Ancak nadiren de olsa geçici işitme kaybına neden olabilecek kulak enfeksiyonlarına ya da akciğerle bağlantılı alerji, astım gibi çeşitli rahatsızlıklara sebep olabiliyor.

Siyah küf hastalığı taşıyan soğanlar

Aflatoksin en çok kurutulmuş gıda ve tahıllarda bulunuyor

Aflatoksinin en sık görüldüğü gıdalar;

  • Yer fıstığı, fındık, Antep fıstığı, badem, çam fıstığı, çeşitli cevizler (Paraguay cevizi, Pekan cevizi, Hindistan cevizi)
  • Tahıllardan buğday, mısır, çavdar, arpa, yulaf, pirinç,
  • Çeşitli unlar, kepek, irmik, mısır gevreği (corn flakes), spagetti,
  • Baklagiller içerisinde soya fasulyesi, fasulye, bezelye, börülce, mercimek,
  • Yağlı tohumlardan; pamuk, ayçiçeği, susam ve kolza tohumları,
  • Hammaddeye bağlı olarak; fıstık ezmesi, fındık ezmesi, badem ezmesi, marzipan (badem veya kayısı çekirdeği ezmesi), persipan (şeftali çekirdeği ezmesi), yer fıstıklarından kıyılmış veya bütün halde şuruba batırılarak hazırlanan şekerlemeler (Groundnut Toffees),
  • Sorgum, darı, mısır ve çeşitli küspeler (yer fıstığı, soya, pamuk, ayçiçeği tohumu küspeleri) gibi hayvan yemleri,
  • Baharatlardan özellikle kırmızı toz biber, pul biber, karabiber ve kuru meyvelerden incir aflatoksin açısından önde gelen riskli ürünlerdir.  

Tarımsal ürünlerde, gıdalarda ve yemlerde sıkça görülen aflatoksin insanlarda karaciğer kanserine neden oluyor. Bu nedenle Türk Gıda Kodeksi ve Avrupa Komisyonu gıdalarda tespit edilen aflatoksinin maksimum limit değerlerini belirlediler.

Uzmanlar ne diyor?

Ankara Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümünden Prof. Dr. Abdulkadir Halkman, kuru soğanda aflatoksin varlığına ilişkin herhangi bir bilimsel çalışmanın olmadığını belirtiyor.

Halkman mikotoksijenik karakterde bir küfün, gıda üzerinde geliştiğinde her zaman aflatoksin üretmediğini, küflenmiş bir gıdaya sadece gözle bakılarak başta aflatoksin olmak üzere mikotoksin varlığının anlaşılamayacağını söylüyor. Ayrıca yüzlerce farklı mikotoksin olduğunu ama içlerinde en önemlisinin aflatoksin B1 olup onun da sadece laboratuvar analizleri ile belirlenebileceğini de sözlerine ekliyor.

Teyit’e konuşan bir diğer uzman ise Hacettepe Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümünden Doç. Dr. Remziye Yılmaz. Yılmaz, fotoğraflarda görülen kuru soğanlarda küf kontaminasyonu ve gelişimi olduğunu ancak bunların bilimsel adları Aspergillus flavus ve Aspergillus parasiticus olan küf türleri olup olmadıklarının belirlenemeyeceğini, aflatoksin içerikleri bakımından analiz ettirilmeleri gerektiğini belirtiyor.

Sonuç olarak iddiaya konu olan soğanların üzerindeki siyahlaşmalara bakarak soğanların aflatoksinli olduğu söylemek doğru değil. Siyahlaşmaya neden olan her küf aflatoksin üretmeyeceği gibi aflatoksinli bir gıda da illa küf görüntüsüne sahip olmayabilir. Bu nedenle gıdaların aflatoksinli olup olmadığını dışarıdan bakarak anlamak mümkün değil. Aflatoksin tespiti için laboratuvar analizi yapılması gerekiyor.

Kaynaklar

Türk Gıda Kodeksi, Gıdalardaki Bulaşanların Maksimum Limitleri

Avrupa Komisyonu, Gıda maddelerinde belirli kirleticiler için maksimum seviyelerin ayarlanması

Mono Graph, Aflatoksinler (Grup 1)

CBÜ Fen Bilimleri Dergisi, Kurutulmuş Meyvelerde Aflatoksin ve Okratoksin A Varlığının ve Sağlık Üzerine Etkilerinin Değerlendirilmesi

Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü, Mikrobiyoloji II Ders Notları

Journal of Medical Microbiology, Aspergillus niger: Olağandışı bir invaziv pulmoner aspergilloz nedeni

Research Journal of Microbiology, A. niger Çeşitliliği, Patojenitesi ve Toksikolojisi

Leading International Fungal Education, Mantar Enfeksiyonları

Wikipedia, Aspergillus Niger

Bitki Koruma Bülteni 2016, Ankara (Polatlı) soğan depolarında tespit edilen fungal depo çürüklüğü etmenleri

Hacettepe Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümünden Doç. Dr. Remziye Yılmaz ile yapılan görüşme, 19 Nisan 2019 / 14.39

Ankara Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümünden Prof. Dr. Abdulkadir Halkman ile yapılan görüşme, 18 Nisan 2019 / 16.37

İddia hakkında hazırladığımız analizi sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler. Okuduğunuz bu analizi daha fazla kişiye ulaştırabilmek, daha çok iddiayı daha kısa zamanda inceleyebilmek için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz. 

Kaynaklar

Türk Gıda Kodeksi, Gıdalardaki Bulaşanların Maksimum Limitleri

Avrupa Komisyonu, Gıda maddelerinde belirli kirleticiler için maksimum seviyelerin ayarlanması

Mono Graph, Aflatoksinler (Grup 1)

CBÜ Fen Bilimleri Dergisi, Kurutulmuş Meyvelerde Aflatoksin ve Okratoksin A Varlığının ve Sağlık Üzerine Etkilerinin Değerlendirilmesi

Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü, Mikrobiyoloji II Ders Notları

Journal of Medical Microbiology, Aspergillus niger: Olağandışı bir invaziv pulmoner aspergilloz nedeni

Research Journal of Microbiology, A. niger Çeşitliliği, Patojenitesi ve Toksikolojisi

Leading International Fungal Education, Mantar Enfeksiyonları

Wikipedia, Aspergillus Niger

Bitki Koruma Bülteni 2016, Ankara (Polatlı) soğan depolarında tespit edilen fungal depo çürüklüğü etmenleri

Hacettepe Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümünden Doç. Dr. Remziye Yılmaz ile yapılan görüşme, 19 Nisan 2019 / 14.39

Ankara Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümünden Prof. Dr. Abdulkadir Halkman ile yapılan görüşme, 18 Nisan 2019 / 16.37