Facebook’un reklam politikası Kara Kutu’daki aşı karşıtı iddiaların yayılımını engelledi mi?

Soner Yalçın’ın Kara Kutu: Yüzleşme Vakti adlı kitabında, aşı karşıtlığına dair birçok önerme yer alıyor. Kitaptaki bu bölümler, daha geniş ve derinlikli bilimsel doğruluk kontrolü analizlerini gerektiriyor. Bu yazıda, Facebook’un aşı karşıtlığına dair pozisyonunu, Kara Kutu özelinde değerlendireceğiz.

Sözcü Kitabevi Satış Direktörü Bilal Ak, 19 Kasım’da paylaştığı bir tweetle, Facebook’un Soner Yalçın’ın Kara Kutu kitabını tanıtan reklamın onaylanmadığını duyurmuştu. İletisine, reklamın reddedildiği sayfanın ekran görüntüsünü de ekleyen Ak, ikinci reklam verme girişimleri sonrasında Sözcü Kitabevi sayfasının kapatıldığını paylaştı.


Yukarıdaki ekran görüntüsünde de görüldüğü üzere Facebook, reklam politikalarının Yasak İçerikler bölümünün Yanlış Bilgiler başlıklı 13. maddesini gerekçe göstererek, kendi reklam ağında reklamın yayınlanmasına izin vermedi. 

Facebook aşı karşıtlığı konusunda nasıl pozisyon alıyor? Kimlerle işbirliği yapıyor?

Facebook, aşılar hakkında yayılan yanlış bilginin önüne geçmek için Mart 2019’da harekete geçeceğini duyurmuştu. Şirket açıklamasında, yanlış bilgi yayılımının azaltılmasının yanı sıra, kullanıcıların Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) gibi otoriteler tarafından sağlanan bilgilere erişimini amaçladığının altını çizdi. Aşılarla ilgili yanlış bilgiler içeren reklamların, tespit edildiği takdirde yayından kaldırılacağı ve bu tip reklamlar yapmakta ısrar eden hesapların da kaldırılabileceği, sayılan önlemler arasında. 

İlgili güncellemenin Türkiye’de bilinen ilk uygulaması ise, Kara Kutu için verilmek istenen reklam oldu.

Kara Kutu reklamları devam ediyor, Facebook’un çabaları ne kadar etkili?

Kara Kutu’nun içeriği itibariyle reklamının yapılması bir kez engellenmiş olsa da, kitabın Aralık ayında Facebook ve Instagram’da reklamları dönmeye devam etti. 

Kırmızı Kedi Kitabevleri, Kırmızı Kedi Yayınevi ve Sözcü Kitabevi’nin Facebook ve Instagram’da yayınlanan toplam 10 reklamı, Kara Kutu’yu tanıtıcı ve satın almaya yönlendirici nitelikte. Reklamların altısı Soner Yalçın’ın 8 Aralık’ta Ankara’da katılacağı imza gününe, biri 15 Aralık’ta Adana’daki imza gününe, ikisi 22 Aralık’ta İstanbul’daki imza gününe, reklamlardan biri ise indirimli kitap reklamına yönelik içeriklerden oluşuyor. 

Kara Kutu imza günlerinin tanıtımına izin verilmesi veya bir indirim kampanyası içinde kitabın yer alması, engellemeye çalışılan yanlış bilginin, Facebook ve Instagram kullanılarak fiziksel mekanda yayılmasına, yani kitap satışının artmasına veya bu kitaptan haberdar olacak insan sayısının çoğalmasına sebep olabilir.

Facebook’un içeriği itibariyle reklam politikalarına aykırı bularak yayınlamadığı Sözcü Kitabevi reklamından yola çıkarsak, yanlış bilginin yayılmasına yol açacak benzer içerikli reklamlara onay vermesi, aslında içerik kontrolü itibariyle yeterince çaba sarf etmediğini gösteriyor. 

Aşı karşıtı kampanyalara ayrılan bütçe hiç de az olmayabilir

Facebook’un aşı karşıtı reklamlarla ilgili politika değişikliği öncesi yayınlanmış reklamlara dair bir araştırma mevcut. Şirket reklam arşivini kamuya açtıktan sonra Vaccine dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, 13 Aralık 2018 – 22 Şubat 2019 arasında “aşı” anahtar kelimesiyle bulunan 505 reklam tespit edildi. Bu reklamların 309’u aşı karşıtı ve aşı yanlısı temaya sahipti. Bunların da yüzde 53’ü aşı yanlısı, yüzde 47’si aşı karşıtı mesajlar barındırıyordu.

Aşı karşıtlarının oldukça yüksek bütçelere sahip olabileceği çıkarımı başka bir önemli noktayı işaret ediyor. Araştırma kapsamında incelenen reklamların yüzde 93’ü 500 doların altında bütçeye sahip. Aşı yanlısı reklamların yüzde 23’ü 100 dolardan yüksek bütçeye sahipken, aşı karşıtı kampanyaların yüzde 45’i 100 doların üstünde bütçeyle reklam yayınlamış. Reklamların ulaştığı kitlelere bakıldığında ise aşı yanlısı reklamların yüzde 60’ının, binden fazla görüntülenmeye, aşı karşıtı kampanyaların ise yüzde 86’sının bin görüntülenmenin üzerine çıktığı görülüyor.

“Aşı karşıtlığı ciddi toplum sağlığı sorunlarına yol açabilir”

Dünya Sağlık Örgütü, Facebook’la yapmaya başladıkları işbirliğini, çocukları önlenebilir hastalıklardan korumak için önemli bir adım olarak görüyor

Dünya genelinde aşı karşıtlığının olumsuz etkileri kendini her geçen gün daha fazla gösteriyor. Medyascope’un aktardığına göre, Okyanusya’da bir ada devleti olan Samoa’da aşı karşıtı eylem yapmak, hükümetçe yasaklanmış ve bir aktivist de tutuklanmış. WHO ve UNICEF verilerine göre, ülkede 2013’te kızamık aşısı oranı yüzde 70 iken, geçen yıl yüzde 30’un altına düşmüş.

Türkiye’de de çocuklarına aşı yaptırmayı tercih etmeyen ailelerin sayısı artıyor. İstanbul Tabip Odası’nın yaptığı açıklamaya göre, çocuklarına aşı yaptırmayan aile sayısı 2010’da 183 iken, yedi yıl sonra 150 kat artarak 27 bine yükseldi.

Facebook reklamları nasıl çalışıyor?

En basit haliyle ulaşmak istenen kitleye dair ilgili alanı ve demografik hedeflemeler aracılığıyla tahminen ulaşılabilecek insan sayısına göre Facebook reklam verenden bir bütçe belirlemesini istiyor. Reklamın hangi tarihler arasında aktif olması isteniyorsa, ona göre bir maliyet çıkarılıyor. Reklam onaylanıp yayına başladıktan sonra, kampanya amacı ne ise, ona yönelik bazı metrikleri içeren raporlarla reklam performansı takip edilebiliyor. Facebook üzerinden reklam verenler; Facebook, Instagram, Facebook Messenger ve Facebook Hedef Kitle Ağı mecralarını kullanarak istediği kitlelere ulaşabiliyor.

#SalgınVar okuma rehberi

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitap hakkındaki çalışmaya dair Teyit ekibi tarafından yayınlanan 63 yazı bu rehberde yer alıyor.

Komplo teorileri hakkındaki yazıları okuyarak kitabın içinde düşülen genel yanılgıları anlayabilirsiniz: 

Manisalı eczacıları kim öldürdü?

Komplo Teorileri I: Aşırı şüpheci tutum etrafımızı sardığında

Komplo Teorileri II: Bilimsel görünme çabası

Komplo Teorileri III: Sağlığımızı korumak için ne yapabiliriz?

Bu bölümdeki yazılar Kara Kutu’nun yazım sürecine mercek tutuyor. Kitaptaki kaynak gösterimi, izlenen metodoloji ve tespit edilen intihaller sizi şaşırtabilir. Ayrıca kitapta yer alan ve Yalçın’ın konuşmalarından hareketle oluşturulan safsatalara ve daha fazlasına göz atabilirsiniz: 

Kara Kutu’nun yöntemi – I: Nasıl yazıldı? Nasıl basıldı?

Kara Kutu’nun yöntemi – II: Kaynakça nasıl hazırlanmış?

Kara Kutu’nun yöntemi – III: 30 farklı kaynaktan yapılan intihaller

Korelasyon nedensellik değildir

Kara Kutu’nun ‘kozmik odasındaki’ intihaller

Safsatalar I: Komplo teorilerini safsatalar ile süslemek

Safsatalar II: Hatalı akıl yürütmenin kitabı

Özellikle ‘doğallık safsatasını’ özümsedikten sonra homeopati üzerine iddiaları inceleyebilirsiniz:  

Homeopati: Sulandırılmış Tıp

Kapitalizm homeopatiyi teğet mi geçti? Sektöre genel bakış

ABD’deki en büyük kütüphanelerin homeopati okullarıyla ilişkisi olduğu iddiası dayanaksız

İDDİA 1: Patofizyoloji kürsülerinin 12 Eylül’den sonra kapatıldığı ve yıllardır bu dersin verilmediği iddiası

Türkiye’de tıp eğitimi nasıl kurumsallaştı?

Rockefeller’ın -muhtemelen- girmekte zorlanacağı diyarlarda modern tıp ve tıp müfredatı: Kuzey Kore örneği

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitabın üçüncü ve dördüncü bölümlerinde yer alan iddiaların ele alındığı yazılar bu bölümde: 

İDDİA 2: ABD ve Avrupa’da Augmentin’in evcil hayvanlarda kullanımının yasaklandığı iddiası

İDDİA 3: 12 yaşındaki her çocuğun kolesterol ilacı alması tavsiye edilmiyor

İDDİA 4: İlaçların farklı ülkelerde daha ucuz olmasının nedeni fiyat politikaları

İDDİA 5: Yan etkileri olan serzone isimli ilacın ‘henüz’ toplatıldığı iddiası

İDDİA 6: Bazı psikiyatrik hastalıklar piyasayı canlandırmak için mi uyduruldu?

İDDİA 7: Beyindeki organik değişimler mutasyon anlamına mı geliyor?

İDDİA 8: Gebelikte antidepresan kullanımının bebekte otizm riskini artırdığı iddiası

İDDİA 9: Serotonin ile depresyon arasında ilişki yok mu?

İDDİA 10: Sadece çocuklar üzerinde ve belli bir evre için yapılan araştırmanın sonuçları genellenebilir mi?

İDDİA 11: ABD’deki yaygın ölüm sebepleri arasında ilaç yan etkilerinin dördüncü sırada olduğu iddiası

Aşılar kitapta önemli bir yer tutuyor. Çalışmamızın önemli bir kısmı, bu nedenle aşılar hakkındaki iddialara ayrıldı:  

Aşılar bağışıklığı zayıflatıyor mu? Vücudumuzun ‘askerleri’ nasıl çalışıyor?

Aşılarda bulunan maddeler o kadar ‘korkutucu’ mu?

Aşılar etkisiz mi?

Sürü bağışıklığı: ‘Benim çocuğum istersem aşılatmam’ denebilir mi?

KONDA: ‘Aşı zorunlu olmamalı diyenlerin önemli bir kısmı uluslararası şirketlerin bizi hasta etmek istediğini düşünüyor’

Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de aşı çalışmaları

İDDİA 12: Türkiye’de ilk aşı kampanyasının 1985’te yapıldığı iddiası

İDDİA 13: Türkiye’de zorunlu aşı uygulaması olduğu iddiası

İDDİA 14: Menenjit aşısının 2013 yılında aşı takvimine eklendiği iddiası

İDDİA 15: Almanya’daki zorunlu kızamık aşısı yasasının ‘kıl payıyla’ kabul edildiği iddiası

İDDİA 16: Almanya’da çocuk doktorlarının yüzde 92’si çocuğunu aşılatmıyor iddiası

Finlandiya İngiltere İrlanda Hollanda ve İsveç’te aşıların zorunlu olmaması ne anlama geliyor?

İDDİA 17: FDA’da görevli Morris’in grip aşısı hakkındaki açıklamayı 2009’da yaptığı iddiası

İDDİA 18: İsrail’de hiç aşı yapılmadığı iddiası

Wakefield I: Aşı ve otizm arasındaki ilişki olduğu iddiaları nereden çıktı?

Wakefield II: Kızamık virüsü için aşı patenti almış

Wakefield III: Otizmli ailelerin avukatlarından para aldı

Aşı ve otizm arasında bağ olduğu tartışmalarını kimler kitleselleştirdi?

Aşı otizm arasında bağ olduğunu söyleyenlerin bilimsellik iddiası

Bugün 50’lerinde olanların çocukluğunda çevrelerinde otizmli çocuk yok muydu? 

İDDİA 19: İki yaşındaki bir çocuğun enjeksiyon yoluyla aldığı civa miktarı 100 gramdan 237 grama yükseldi iddiası

İDDİA 20: Neil Z. Miller aşı karşıtı derneklerle ilişkili

İDDİA 21: Houweling makalesinde aşıların zararlarından bahsetmiyor

İDDİA 22: Prof. Dr. Claire-Anne Siegrist aşının uzun dönemdeki faydalarının bilindiğini belirtiyor

İDDİA 23: Kızamık aşısının kadınların yüzde 55’inde romatoit artrit gelişmesine neden olduğu iddiası

İDDİA 24: Boğmaca aşısından sonra bebeklerin normalden yedi kat daha fazla hayatını kaybettiği iddiası

Difteri tetanoz ve boğmaca aşılarının ani bebek ölümü vakalarıyla bağlantısı yok

İDDİA 25: Aşıların kısırlığa neden olduğunu gösteren bir kanıt yok

İDDİA 26: Aşılarda kullanılacak antijenleri patent sınırlamaları mı belirliyor?

İDDİA 27: Gluten ve kazeinin otizme yol açtığını gösteren bulgu yok

Aşı üretimi kâr maksimizasyonuna dayanıyor ve bu halk sağlığını tehdit ediyor

:point_right::skin-tone-2: Facebook’un reklam politikası Kara Kutu’daki aşı karşıtı iddiaların yayılımını engelledi mi?

Son olarak Kara Kutu’da modern tıbbın karşısına anti kapitalizmin konduğunu görüyoruz. Tıp ve anti kapitalizm ilişkisine dair yazılar aşağıdaki gibi:

Sosyalist deneyimlerde modern tıp: Sovyetler Birliği

Tıbbi enternasyonalizm: Küba

Bastırılmış bir deneyim: Allende ve Şili

Şüpheli bilgilerden yola çıkarak veriye dayalı ve uzun soluklu bir araştırma neticesinde hazırladığımız Dosya yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.  

Kaynaklar 

Facebook, Aşı Konusunda Yanlış Bilgiyle Mücadele, 7 Mart 2019

Vaccine Dergisi, Facebook Reklam Arşivi’nde aşı bağlantılı reklamcılık, 16 Ocak 2020

Dünya Sağlık Örgütü, DSÖ Genel Sekreteri’nin Facebook ve Instagram’daki Aşıyla İlgili Yanlış Bilgilere Dair Açıklaması, 4 Eylül 2019

Medyascope, Aşılama oranının beş yılda yarı yarıya azaldığı Samoa’da hükümet, aşı karşıtı bir aktivisti tutukladı, 6 Aralık 2019

İstanbul Tabip Odası, Aşı Karşıtlığı Çok Ciddi Bir Halk Sağlığı Sorunudur, 4 Aralık 2019