Covid-19 triyajında medyanın sınavı ve ‘insan hayatının değeri’ sorusu

Yoğun bakımda insanlar insanlarını size emanet eder. Hep sorumluluk duygusu taşırız ama yakınlarıyla konuştuktan sonra ilişkiniz biraz daha farklılaşır o hastayla

Ankara / Yoğun Bakım doktorlarından

Mart ayından itibaren İtalya’nın özellikle Lombardiya bölgesindeki hastanelerin yoğun bakımlarının adeta kilitlenmesi, salgını baş edilemez hale getirirken, doktorları da zor kararlar vermek zorunda bıraktı. Doktorlar önceleri “Her solunum cihazı altın değerinde olacak” uyarısını yaparken; yoğun bakımlarda hasta önceliklendirme, ayırma ve seçme prosedürü, yani triyaj kaçınılmaz hale de geldi. Zamanla İspanya, ABD’de New York eyaleti, İngiltere ve İsrail de aynı zor seçimlerle yüz yüze kalacaktı. 

İtalya’da bazı bölgelerde triyaj çadırları hastane dışına kuruldu.

23 Nisan itibariyle bildirilen vaka sayısına göre ilk sıradaki Amerika’dan sonra 208 bin 389 vakayla ikinci olan İspanya, 187 bin 327 vakayla üçüncü İtalya ve 133 bin 495 vakayla altıncı sıradaki İngiltere’de yer yer uygulanan triyaj, Türkiye medyasında 14 bin 498 vaka bildiren İsrail’in de bir triyaj belgesi hazırlamasıyla gündeme geldi. Konu ülkelerarası yaşlı nüfusu kıyaslamaları, bazen insanların ölüme terk edildiği suçlamaları, hatta İsrail’in Nazi uygulamalarını izlediği başlığıyla bile haberlerde yer buldu. Türkiye 65 yaş üzerine koyduğu sokağa çıkma yasağı sonrası toplumun verdiği tepkiler nedeniyle yaşlı ayrımcılığı eleştirileriyle yüzleşirken, öte yandan medya, ülkelerin salgınla mücadele kararları üzerinden, örtük bir “yabancı düşmanlığı” sınavı da veriyordu. 

Triyajın üç ilkesi: Eşitlik, yarar ya da piyango makinesi

Triyaj sözcüğü Fransızcadan geliyor. Anlamı, seçmek, elemek. Savaş zamanları hayatta kalanların sayısını artırmak için yaralılar arasında seçim yapmak manasında kullanılırmış. Savaşların tıbbın günlük akışına mirası olan triyaj; salgın, afet gibi olağanüstü durumlar yanında, olağan zamanlarda da, özellikle acil servislerde hastaların durumunun tespiti için kullanılıyor.

Uludağ Üniversitesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı Başkanı Prof. Mustafa Murat Civaner de dünyada etik olup olmadığıyla konuşulan triyajın temelde savaş dönemlerinden kalma bir “yanıt” olduğunu söylüyor: “Elimizde bir miktar ağrı kesici ve antibiyotik var, bunları 20 askerin hangi 10 tanesine cephede savaşacak hale getirmek için kullanmalıyım sorusuna yanıttır triyaj. Yani burada yararcılık bakış açısı vardır.” Bu durumun günümüz karşılığı ise salgın gibi bir olağandışı durumlarda kaynaklar yetmediğinde ne yapacağımızın yanıtı oluyor. 

Ancak tek prensip yararlılık değil. Dünyada triyaj etiği tartışılırken üç ayrı yaklaşımın öne çıktığını anlatıyor Prof. Civaner: Eşitlikçilik, yararcılık ve piyango makinesi. Bu yaklaşımların triyaj konusunda öne çıktığını belirtenlerden biri de Stanford Biyomedikal Etik Merkezi yöneticisi Prof. David Magnus. Doktor ve hemşirelerin ölüm kalım konusundaki bu tür kararları almak için üzerine tartışmalar yapmadıklarını, alınan etik kararların sahada bulunan bu kişilerin daha rahat hareket edebilmesine katkıda bulunduğunu, karar alıcıları da mümkün olduğunca çerçeveleyici olmaları için zorladıklarını anlatıyor.

Hangi hastanın en az kaynağı alması gerektiği konusunda tek değerin yeterli olmayacağını savunan bir grup akademisyen ise The New England Journal of Medicine’de eşitlikçilik, yararcılık ve piyango makinesi yaklaşımlarını da içeren, etik önerilerde bulunan bir makale yayınladı. Makalede pandemi ve kriz ortamlarında kaynak tahsisi dört temel üzerinde şekilleniyor. Bunlar kıt kaynakların ürettiği faydaları en üst düzeye çıkarmak, insanlara eşit davranmak, araçsal değeri ödüllendirmek ile önceliklendirme olarak anlatılıyor.

Prof. Civaner öne çıkan üç bakış açısını şöyle açıklıyor: “Etik alanında düşündüğümüzde bir insan hayatı diğerine eşit midir? 80 yaşındaki birinin hayatı mı, 50 yaşındakinin mi? Peki ya bu denkleme 30 yaşında bir insan katılırsa? Ya da ünlü bir piyanistle bir işçi karşı karşıya geldiği zaman, kimin hayatı daha değerlidir? Hastaneye önce gidenin yoğun bakıma alınacağı piyango senaryoyu düşündüğümüzde, bu kez yakın oturan ya da daha önce hasta olanı şanslı mı saymak gerekir?” diye soruyor ve şöyle yorumluyor: “Bu kadar hayati kararları yargılamak kolay değil.” 

Türkiye henüz Covid-19 için triyaj uygulamadı 

Türkiye’nin gündeminde triyaj yani hastanın yaşına, genel sağlık durumuna göre önceliklendirme şimdilik tartışılmıyor. Sağlık Bakanlığı’nın uyguladığı standart Covid-19 triyajı yürütülüyor. Yani kişiler hastaneye başvurduktan sonra, sağlık çalışanları tarafından bulgularına göre yönlendiriliyor. 

İzmir’den bir yoğun bakım ünitesi.

Bunun sebebi ise, yoğun bakım yatağı sayısı açısından Türkiye’nin iyi bir seviyede olması ile salgının Türkiye’deki gidişatını etkileyen diğer faktörler. Sağlık Bakanlığı’nın verilerine göre, Türkiye’de 2018 yılında 10 bin kişiye düşen yoğun bakım yatağı sayısı toplamda 4,6. (Sayfa 127) Covid-19 yoğunluğunun en yüksek olduğu açıklanan İstanbul’da bu oran 4,8’de.  Ankara’nın da içinde bulunduğu Orta Anadolu’da ise 4,6. Sağlık Bakanı Prof. Fahrettin Koca da, 22 Nisan tarihinde yaptığı basın açıklamasında Türkiye’de yoğun bakım doluluğunun pandemiden önceki kadar olmadığını, oranın yüzde 60’larda bulunduğunu belirtti.

Yoğun bakım sayısı triyaj mecburiyetinin tek nedeni değil 

Statista’da yayınlanan bir istatistiğe göre yoğun bakım yatağı dünya sıralamasında ilk 10 içinde olan İtalya’da 100 bin kişiye 12,5 İspanya’da 9,7 İngiltere’de ise 6,6 yoğun bakım yatağı düşüyor. İyi örnekler arasında olan Almanya 29,2 ile dünyada ikinci sırada yer alırken, Çin’de bu rakam 3,6’da. Bu durum, yoğun bakım oranının yüksekliğinin, ülkelerin triyaja mecbur kalıp kalmayacaklarında tek etken olmayabileceğini de gösteriyor.

Ülkelerin yoğun bakım yatakları oranı, ilk 10 sıralaması.

Triyaj uygulanan ülkelerde hastalığın ölüm oranı da daha yüksek seyrediyor. Örneğin İtalya’da her 100 bin kişide 42, İspanya’da 47, İngiltere’de 28, Amerika’da 13, İsrail’de iki kişi hayatını kaybediyor. Bu rakam salgınla mücadelede iyi bir yerde gözüken Almanya’da 6,1, Çin anakarasında ise 0,3. 23 Nisan itibariyle, Covid-19 salgınında bildirilen vakalara göre dünyada yedinci sırada bulunan Türkiye’deki oran ise 2,9.

İtalya’da yararlılık ilkesi gözetildi 

6 Mart 2020’de, İtalyan Anestezi, Analjezi, Resüsitasyon ve Yoğun Bakım Koleji (SIAARTI), triyaj protokolleriyle tıbbi etik önerileri içeren ilk rehberi yayınladı. Rehber, yararlılık ilkesi üzerine kuruluydu ve “yaşama şansı en yüksek olan hastaların önceliklendirilmesini” salık veriyordu. Anımsatalım: Ülkenin yüzde 13,29’u 55-64, yüzde 21,69’u ise 65 yaş üzerindekilerden oluşuyor. Bu da İtalya’yı Covid-19 salgınında vaka ölüm oranı açısından listenin başına taşıyor.

İtalya’da kurtulma oranı yüksek olan hastalara ağırlık verileceği ve savaş triyajı uygulanacağı haberi, TRT Haber, Akşam, Yeni Akit gibi haber sitelerinde 16 Mart’ta yayınlandı. Aynı tarihte ülkenin kuzeyindeki Lombardiya bölgesine bağlı Bergamo’da bir yoğun bakım ünitesini yöneten Dr. Christian Salaroli, “80 ila 95 yaşındaki bir kişi ağır bir solunum rahatsızlığıyla gelmişse büyük ihtimalle tedavi etmiyoruzdedi. Uygulanan sert triyaj tedbirleri bazı hastanelerin Covid-19 için ayrılması neticesinde yaşandı ve özellikle kanser hastalarının bu konuda zorlandığı belirtildi. Türkiye medyasında ise İtalya Türkiye arasında yaşlı genç nüfus kıyaslamaları yapıldı. Konu Ekşi Sözlük gibi platformlarda “İtalya’nın 80 yaş üzerini ölüme terketmesi” olarak ele alındı. Bunlarla birlikte, İspanya ve İtalya’ya yardım gönderen Türkiye’ye “teşekkür yağdığı” haberleri de medyada yer verilen gündemler arasındaydı.

Oysa ülkede salgının gidişatı, yoğun bakım kapasitesi ve yaşlı nüfusun oranı bu seçimin yapılmasını mecburi kılmıştı. 

İspanya’da kriter yaş değil, yüksek yaşam beklentisi idi

İspanya’da da yoğun bakım uzmanları ve dahiliyeciler, yoğun bakım yataklarının ve solunum cihazlarının yeterli olmaması durumunda hangi hastanın önceliklendirileceğine karar verme kriterlerini (triyaj) belirledi. Kriter, yine yoğun bakım ünitelerinde hayatta kalma şansı en yüksek olanların önceliklendirilmesi idi. Yani, benzer duruma sahip iki hastadan, daha yüksek yaşam beklentisini sunanlar önceliklendiriliyor

Keza Sağlık Bakanlığı’nın İspanya’da 5 bin 400 sağlık çalışanının enfekte olduğunu açıklamasından sonra, 24 Mart tarihinde konuşan bir doktor, normal zamanlarda da yoğun bakıma alınan hastaların triyaja tabi olduğunu, ama bu kritik dönemde, hastanelerin kapasitelerinin dolmasıyla birlikte, daha ciddi ve seçici kararlar vermek zorunda kalabileceklerini anlattı. Bu duruma düşülmesinin sebebinin ise, evlere kapanma kararının hızla alınamamış olması olduğu yönünde görüşler var.

Ülkede tablonun ağırlaşmasıyla durum Türkiye’de “Bir doktorun solunum cihazlarını 65 yaş üstündekilerden alıp gençlere verdiği” iddiasıyla yayılmıştı. İddiayı inceleyen Teyit, bunun yanlış bir bilgi olduğunu ortaya koydu. 

Salgının başlarında sürü bağışıklığı sistemini uygulayıp sonra bu stratejiden vazgeçen Britanya’da “İngiliz Tıp Derneği” bir etik metni yayınlayarak, triyaj ilkelerini belirledi. Ülkede  yoğun bakımlar “makul kesinlikteki” hastalara ayrılıyor. İsrail’de de öncelikli Covid-19 hastalarını içeren bir politika belgesi yayınlandı. Belgenin yaş ayrımı yapmayacağı ise 20 Mart tarihinde ilk kez Haaretz’de yayınlanan bir haberle duyurulmuştu. Konu, Türkiye medyasında da bir ayrımcılık belgesi olarak ele alındı, hatta Nazi nitelemesi yapıldı.

Bir yoğun bakımın ruh hali: Ankara örnekleri

Peki Türkiye’ye bakarsak, yoğun bakım servislerinde görevli doktorlar neler yaşıyor? Türkiye Covid-19 salgını özelinde diğer ülkedekilere benzer bir etik doküman yayınlamış değil. Fakat Türk Tabipler Birliği geçtiğimiz günlerde Covid-19 pandemisinde alınma ihtimali olan zor kararlar için etik kurulunun oluşturulması gerektiğini savunan bir açıklama yayınladı. 

Salgın Türkiye’ye de sıçradıktan sonra pandemi hastanelerinden biri ilan edilen Ankara’daki hastanelerden birinde çalışan yoğun bakım görevlisi doktor, hızlıca organize olup, hastane çalışanlarının sürece büyük titizlikle uyum sağladığını anlatıyor “Uzun süredir yoğun bakıma girmeyen de verilen görevin başında yerini aldı. Bir buçuk aydır ailesini görmeyen de, çocuklarını anne babasına teslim edip kendine yeni bir düzen kuran da var.” 

Ankara’da salgın günlerinden biri.

Doktor, 37 yaşında olan bir yoğun bakım hastasının ventilatör yani solunum cihazına bağlı olduğunu, en yaşlısının ise 91 yaşında olduğunu söylüyor. Temkinli bir umut taşıyor. Solunum cihazları hastanın nefes almayı sürdürmesine imkan sağlıyor. Gözlemlerinden biri, hastaların bazılarının sapasağlam bir biçimde kendileriyle konuşması, ama tomografi çekildiğinde akciğer filminde karşılaştıkları şeyin bir yıkım olduğunu görmeleri. Yoğun bakımda yeni gelecek hastalar için hep boş yatakları olduğunu ve kimseyi yer olmadığı için geri çevirmediklerini söylüyor. Covid-19’lu hastalar arasında bir triyaj uygulaması yapmalarına şimdiye dek gerek olmadığını da söylüyor ve “Şükürler olsun” diyor. Fakat İstanbul’daki yoğun bakım yataklarında önemli dolulukların olduğunu meslektaşlarından öğrendiklerini belirtiyor. 

Teyit’e konuşan Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Anesteziyoloji ve Reanimasyon Anabilim Dalı, Yoğun Bakım Bilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Necmettin Ünal’ın görüşü de şimdiye değin yoğun bakımda seçim yapmak zorunda kalmadıkları yönünde. Covid-19 salgını ve yeterli boş yatak kapasiteleri nedeniyle hasta atlamamak adına bazen ihtiyaç duymayan hastaları dahi yoğun bakıma aldıklarını aktardı.

‘Etik belirlemeler sağlıkçıların omuzlarındaki yükü alabilir’

Prof. Civaner de, Türkiye’deki yoğun bakımların felsefesine dair “Ne gerekiyorsa yapın deme kültürü baskın çıkıyor, bunun sebebi de gerekli yasal düzenlemelerin olmaması ve sağlıkçıların şiddetten çekinmesi. Halbuki yaşamsal göstergeler çoğunlukla bizleri yanıltmaz” diyor. Dünyada yaygın olan tıbbi vasiyet uygulaması ise Türkiye’de yok. Bu vasiyetle hasta bilinci açıkken, bilinç kaybından sonraki süreç hakkında karar verebilir. Civaner’e göre bu yasal düzenlemenin varlığı, ülkelerde günümüzde yaşanan gibi bir Covid-19 triyaj uygulamasına zorunlu kalındığında en azından konunun tartışılabilir olmasına ve sağlıkçıların kamuoyundan tepki görmemesine alan açıyor. 

Tıp etiği profesörüne göre, yasal düzenleme ve etik belirlemeler, hem yoğun bakımda umut kalmayan hastalar yerine yeni kişilere yer açılması imkanını sağlayabilir, hem de doktorların omuzlarından karar yükünü alabilir. 

Amerika Ulusal Sağlık Enstitüsü’nde Biyoetikçi olan Ezekiel Emanuel de sağlık çalışanlarının insan hayatı hakkında verdikleri kararların kendilerine hayat boyu eşlik ettiğini ve solunum cihazı eksikliği nedeniyle karar almak zorunda kalması muhtemel çalışanların, travma sonrası stres bozukluğu yaşayacaklarını hatırlatıyor.

Fotoğrafın tümüne baktığımızda salgınla birlikte önce İtalya ardından İspanya, Britanya, ABD’nin New York’u ile İsrail’e virüs gibi sıçrayan triyaj kararından, diğer ülkeler azade değil. Bu aşamada medyanın girdiği ülke kıyası yarışı ise dünyanın yüz yüze olduğu gerçekleri değiştirmiyor. 

Kaynaklar

e Forum, 'Every ventilator becomes like gold' - doctors give emotional warnings from Italy's Coronavirus outbreak, 9 Mar 2020

The New York Times, Italy’s Health Care System Groans Under Coronavirus — a Warning to the World, 12 Mart 2020

The Guardian, Spain: doctors struggle to cope as 514 die from coronavirus in a day, 24 Mar 2020

Telegraph, Intensive care for coronavirus patients now limited to those 'reasonably certain' to survive, NHS London trust admits, 29 Mart 2020

Statista, • Novel coronavirus (COVID-19) deaths by country worldwide 2020, 23 Nisan 2020

AA, İsrail'de Sağlık Bakanlığının 'öncelikli Kovid-19 hastalarını' içeren belgesi tartışılıyor, 19 Nisan 2020

Sabah,  En fazla yaşlı nüfus İtalya’da, Türkiye bakın kaçıncı sırada, 31 Mart 2020

A Haber, Son dakika: ABD'de yaşlılar corona virüse karşı ölüme terk ediliyor! Tedavide öncelik gençlerin... |Video, 8 Nisan 2020

Duvar, İsrail'de ayrımcılık içeren Covid-19 belgesi, 19 Nisan 2020

Ekşi Sözlük, italya'nın 80 yaş ve üzerini ölüme terk etmesi

Merriam Webster, Triage | Definition of Triage

Sağlık Bakanlığı, Start Triyaj Model

Sağlık Bakanlığı, Covid-19 Rehberi

The New York Times, Coronavirus Map: Tracking the Global Outbreak, 23 Nisan 2020

Vox, The grim ethical dilemma of rationing medical care, explained, 31 Mart 2020

Sağlık Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı 2018 Raporu 

TTB, TTB Sağlık Çalışanlarının COVID-19 Virüsüne Maruz Kalımına İlişkin Risk Değerlendirmesi anketinin ön raporu açıklandı

TTB, Sağlık çalışanlarının COVID-19 virüsüne maruz kalımına ilişkin risk değerlendirmesi

TTB, COVID-19 tanısı almış sağlık çalışanlarının sayısı artıyor. Hükümeti önlem almaya davet ediyoruz!

Statista, • Coronavirus cases worldwide 2020, 23 Nisan 2020

Academia, Yoğun Bakımda Adalet: Türkiye'de Yoğun Bakım Çalışanları Hangi Kabul/Taburcu Ölçütlerini Kullanıyor?

DSÖ, Algorithm for COVID-19 triage and referral

Yaşamın Son Döneminde Tıbbi Tedavide Karar Verme Sürecine İlişkin Kılavuz 

Duvar, 'Hekimler ölüm kararı baskısından korunmalı' - İrfan Aktan, 11 Nisan 2020

Statista, Infographic: The Countries With The Most Critical Care Beds Per Capita, 12 Mart 2020

İndex Mundi, Italy Age structure - Demographics

Akşam, Avrupa'da 2. Dünya Savaşı'ndan sonra bir ilk! Koronavirüs 'Savaş triajı' başlatabilir, 16 Mart 2020

Yeni Akit, Avrupa'da kırmızı alarm! 2. Dünya Savaşı'ndan sonra ilk olacak, 16 Mart 2020

TimeTurk, Triyaj (triaj) nedir? İtalya'da koronavirüse karşı 'savaş triajı' uygulanacak, 16 Mart 2020

BBC, İtalya'da koronavirüs: Ölüm kalım kararları vermek zorunda kalan doktorlar, 16 Mart 2020

QDS, Asp Tp, ospedale Marsala diventa Covid-hospital, 24 Nisan 2020

Yeni Şafak, Türkiye'nin tıbbi yardımını İspanya ve İtalya'ya taşıyan uçak havalandı, 1 Nisan 2020

AA, İspanya ve İtalya'dan Türkiye'ye teşekkür yağdı, 1 Nisan 2020 

Reuters, Ventilators: a bridge between life and death, 22 Nisan 2020

El Mundo, Los médicos elegirán a quién ingresar en la UCI según su esperanza de vida, 20 Nisan 2020

BBC, İspanya koronavirüsle mücadelede nerede hata yaptı, can kaybı neden Çin'den fazla?, 26 Mart 2020

Teyit, İspanyol bir doktorun solunum cihazlarının 65 yaş üstündekilerden alınıp gençlere verildiğini söylediği iddiası, 25 Mart 2020

EuroNews, İzlenim | İngiltere koronavirüse karşı sürü bağışıklığı stratejisinden neden vazgeçti?, 27 Mart 2020

BMA, COVID-19 – ethical issues. A guidance note

AA, İsrail'de Sağlık Bakanlığının 'öncelikli Kovid-19 hastalarını' içeren belgesi tartışılıyor, 19 Nisan 2020

AA, Sağlık Bakanı Koca: Veriler bize salgının kontrolümüz altında olduğunu gösteriyor, 22 Nisan 2020

CRI, CRI TÜRK, 19 Nisan 2020

Anadolu 34, İsrail, Engellilere Ayrımcılık Yapıyor!, 20 Nisan 2020

Siyasi Haber, İsrail engelli koronavirüs hastalarını ölüme terk ediyor, 20 Nisan 2020

Gazete Red, İsrail'de Nazi uygulamaları 19 Nisan 2020

Cumhuriyet, Erdoğan 'En çok yoğun bakım yatağı olan ülkeyiz' demişti, OECD rakamları ne söylüyor?, 30 Mart 2020

Haaretz, Israel drawing up triage options if coronavirus overwhelms health system, 20 Mart 2020

TTB, Salgınlara Yönelik Türk Tabipleri Birliği Etik Kurulu Görüşü

Journo, Yaşlılara karşı nefret dili revaçta, çünkü yaşlanmaktan korkuyoruz, 2 Nisan 2020

COVID-19 – ethical issues. A guidance note

SİARTİ, Clinical Ethics Recommendations For The Allocation Of İntensive Care Treatments, İn Exceptional, Resource-Limited Circumstances

NEJM, Fair Allocation of Scarce Medical Resources in the Time of Covid-19

NY Mag, Ezekiel Emanuel on Coronavirus Triage Ethics, 7 Nisan 2020

Prof. Mustafa Murat Civaner ile telefon görüşmesi, 22 Nisan 2020, 12:30

Prof. Necmettin Ünal ile telefon görüşmesi, 22 Nisan 2020, 14:30

Şüpheli bilgilerden yola çıkarak veriye dayalı ve uzun soluklu bir araştırma neticesinde hazırladığımız Dosya yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.  

Kaynaklar

e Forum, 'Every ventilator becomes like gold' - doctors give emotional warnings from Italy's Coronavirus outbreak, 9 Mar 2020

The New York Times, Italy’s Health Care System Groans Under Coronavirus — a Warning to the World, 12 Mart 2020

The Guardian, Spain: doctors struggle to cope as 514 die from coronavirus in a day, 24 Mar 2020

Telegraph, Intensive care for coronavirus patients now limited to those 'reasonably certain' to survive, NHS London trust admits, 29 Mart 2020

Statista, • Novel coronavirus (COVID-19) deaths by country worldwide 2020, 23 Nisan 2020

AA, İsrail'de Sağlık Bakanlığının 'öncelikli Kovid-19 hastalarını' içeren belgesi tartışılıyor, 19 Nisan 2020

Sabah,  En fazla yaşlı nüfus İtalya’da, Türkiye bakın kaçıncı sırada, 31 Mart 2020

A Haber, Son dakika: ABD'de yaşlılar corona virüse karşı ölüme terk ediliyor! Tedavide öncelik gençlerin... |Video, 8 Nisan 2020

Duvar, İsrail'de ayrımcılık içeren Covid-19 belgesi, 19 Nisan 2020

Ekşi Sözlük, italya'nın 80 yaş ve üzerini ölüme terk etmesi

Merriam Webster, Triage | Definition of Triage

Sağlık Bakanlığı, Start Triyaj Model

Sağlık Bakanlığı, Covid-19 Rehberi

The New York Times, Coronavirus Map: Tracking the Global Outbreak, 23 Nisan 2020

Vox, The grim ethical dilemma of rationing medical care, explained, 31 Mart 2020

Sağlık Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı 2018 Raporu 

TTB, TTB Sağlık Çalışanlarının COVID-19 Virüsüne Maruz Kalımına İlişkin Risk Değerlendirmesi anketinin ön raporu açıklandı

TTB, Sağlık çalışanlarının COVID-19 virüsüne maruz kalımına ilişkin risk değerlendirmesi

TTB, COVID-19 tanısı almış sağlık çalışanlarının sayısı artıyor. Hükümeti önlem almaya davet ediyoruz!

Statista, • Coronavirus cases worldwide 2020, 23 Nisan 2020

Academia, Yoğun Bakımda Adalet: Türkiye'de Yoğun Bakım Çalışanları Hangi Kabul/Taburcu Ölçütlerini Kullanıyor?

DSÖ, Algorithm for COVID-19 triage and referral

Yaşamın Son Döneminde Tıbbi Tedavide Karar Verme Sürecine İlişkin Kılavuz 

Duvar, 'Hekimler ölüm kararı baskısından korunmalı' - İrfan Aktan, 11 Nisan 2020

Statista, Infographic: The Countries With The Most Critical Care Beds Per Capita, 12 Mart 2020

İndex Mundi, Italy Age structure - Demographics

Akşam, Avrupa'da 2. Dünya Savaşı'ndan sonra bir ilk! Koronavirüs 'Savaş triajı' başlatabilir, 16 Mart 2020

Yeni Akit, Avrupa'da kırmızı alarm! 2. Dünya Savaşı'ndan sonra ilk olacak, 16 Mart 2020

TimeTurk, Triyaj (triaj) nedir? İtalya'da koronavirüse karşı 'savaş triajı' uygulanacak, 16 Mart 2020

BBC, İtalya'da koronavirüs: Ölüm kalım kararları vermek zorunda kalan doktorlar, 16 Mart 2020

QDS, Asp Tp, ospedale Marsala diventa Covid-hospital, 24 Nisan 2020

Yeni Şafak, Türkiye'nin tıbbi yardımını İspanya ve İtalya'ya taşıyan uçak havalandı, 1 Nisan 2020

AA, İspanya ve İtalya'dan Türkiye'ye teşekkür yağdı, 1 Nisan 2020 

Reuters, Ventilators: a bridge between life and death, 22 Nisan 2020

El Mundo, Los médicos elegirán a quién ingresar en la UCI según su esperanza de vida, 20 Nisan 2020

BBC, İspanya koronavirüsle mücadelede nerede hata yaptı, can kaybı neden Çin'den fazla?, 26 Mart 2020

Teyit, İspanyol bir doktorun solunum cihazlarının 65 yaş üstündekilerden alınıp gençlere verildiğini söylediği iddiası, 25 Mart 2020

EuroNews, İzlenim | İngiltere koronavirüse karşı sürü bağışıklığı stratejisinden neden vazgeçti?, 27 Mart 2020

BMA, COVID-19 – ethical issues. A guidance note

AA, İsrail'de Sağlık Bakanlığının 'öncelikli Kovid-19 hastalarını' içeren belgesi tartışılıyor, 19 Nisan 2020

AA, Sağlık Bakanı Koca: Veriler bize salgının kontrolümüz altında olduğunu gösteriyor, 22 Nisan 2020

CRI, CRI TÜRK, 19 Nisan 2020

Anadolu 34, İsrail, Engellilere Ayrımcılık Yapıyor!, 20 Nisan 2020

Siyasi Haber, İsrail engelli koronavirüs hastalarını ölüme terk ediyor, 20 Nisan 2020

Gazete Red, İsrail'de Nazi uygulamaları 19 Nisan 2020

Cumhuriyet, Erdoğan 'En çok yoğun bakım yatağı olan ülkeyiz' demişti, OECD rakamları ne söylüyor?, 30 Mart 2020

Haaretz, Israel drawing up triage options if coronavirus overwhelms health system, 20 Mart 2020

TTB, Salgınlara Yönelik Türk Tabipleri Birliği Etik Kurulu Görüşü

Journo, Yaşlılara karşı nefret dili revaçta, çünkü yaşlanmaktan korkuyoruz, 2 Nisan 2020

COVID-19 – ethical issues. A guidance note

SİARTİ, Clinical Ethics Recommendations For The Allocation Of İntensive Care Treatments, İn Exceptional, Resource-Limited Circumstances

NEJM, Fair Allocation of Scarce Medical Resources in the Time of Covid-19

NY Mag, Ezekiel Emanuel on Coronavirus Triage Ethics, 7 Nisan 2020

Prof. Mustafa Murat Civaner ile telefon görüşmesi, 22 Nisan 2020, 12:30

Prof. Necmettin Ünal ile telefon görüşmesi, 22 Nisan 2020, 14:30