Covid-19 tedavisinde denenen ilaç ve aşı çalışmaları ne durumda?

Covid-19, Aralık ayından beri hayatımızda. Salgının gündelik yaşamımızdaki derin etkilerinin ortadan kalkması, yani olağan yaşantımıza dönebilmek ise sosyal mesafeyi koruyabilmek ve bulaşı önleyecek önlemlere dikkat etmeye devam etmekten geçiyor. Ancak tüm dünyanın merakla beklediği ve umut bağladığı bir mesele daha var: Salgını durdurabilecek yani virüsü yenebilecek bir aşı ya da ilacın geliştirilebilmesi. 

Hastalığın tedavisinde etkili olabileceği düşüncesiyle kullanılan bazı ilaçlar olduğu biliniyor. Bu ilaçların tamamı, daha önce başka hastalıkların tedavisinde kullanılıyordu; klinik araştırmalarda Covid-19 üzerinde de etkili oldukları görüldü. Tabii bir de aşı çalışmalarına bakmak gerek. Pek çok ülkede eşzamanlı olarak birçok çalışması devam ediyor. Fakat aşı, geçtiği aşamalar nedeniyle en az bir yıl daha hayatımızda olamayacak gibi öngörülüyor. 

Yani halen Covid-19’u tedavi edebilecek kesinleşmiş bir ilaç ya da önleyebilecek bir aşı yok. Dünya Sağlık Örgütü tedavinin bulunmasında daha hızlı çalışılabilmesi için uluslararası işbirliğiyle “Dayanışma” başlıklı klinik deneme çalışması başlattı

Peki, tüm bu ilaç ve aşılar, nasıl bir yol izleyerek kullanabilir hale geliyor? İlaç ve aşıların güncel durumları ne? Öncelikle ilaç ve aşı çalışma süreçlerinde ABD’de ve Avrupa’da benzer yollar izleniyor. Bu durum Türkiye’de yapılan aşı ve ilaç çalışmaları için de geçerli. 

İlaç çalışmalarının süreci ve Covid-19 tedavisinde denenen ilaçlar

Covid-19’un tedavisi için denenen ilaçlar genel hatlarıyla birkaç şekilde kategorilendirilebilir. Bunlardan biri virüsün vücutta gelişme yeteneğini doğrudan etkileyebilecek antiviral ilaçlar. Bir diğeri, bağışıklık sistemine etki edebilecek ilaçlar ve antimalaryal (sıtma tedavisinde kullanılan) ilaçlar. Bu ilaçların geçtiği aşamalar ise bir ilacın yeniden keşfedilmesi gibi baştan başlayan bir süreci içermese de yine de kolay görünmüyor. 

İlaç araştırmalarına, keşif ve geliştirme aşamasıyla başlanıyor. Fakat Covid-19 tedavisi için denenen tüm ilaçlar zaten belirli hastalıklar için kullanılan ilaçlar. Bu nedenle ikinci aşama olan klinik öncesi araştırmaya bakarak başlayalım. 

Adım 2: Klinik öncesi araştırma fazı 

Bu aşamada araştırmacılar ilacı insanlarda test etmeden önce toksisite olarak da adlandırılan ilacın ciddi zarar verme potansiyeline sahip olup olmadığını öğreniyor. Klinik öncesi araştırmanın, iki türü bulunuyor. Bunlardan ilki in vitro testler, canlı organizma yerine, kontrollü bir çevrede yani laboratuvar ortamında test tüpü ya da cam kaplarda gerçekleştirilen deneyler. Bir diğeri ise in vivo, yani canlı organizmayı kullanarak yapılan deneyleri tanımlıyor. Klinik öncesi testlerden sonra araştırmacılar bulgularını gözden geçirip ilacın insanlarda test edilip edilmeyeceğine karar veriyor. Bu adımda hayvanlar üzerinde yapılan deneylerin de sonuçları alınıyor. 

Adım 3: Klinik araştırma fazı

Klinik öncesi araştırmanın tamamlanmasıyla ilaçların, güvenli ve etkili olduklarından emin olmak için insanlar üzerinde test edildiği aşama olan klinik araştırmaya geçiliyor. Bu aşamada araştırmacılar, ilaçla ilgili belirli araştırma sorularını cevaplamak için klinik araştırmalar tasarlıyor. Bu soruların arasında ilacın denenmesinde kimlerin katılımcı olacağı, çalışmaya katılacak kişi sayısı, çalışmanın ne kadar süreceği, ilacın hastalara hangi dozda verileceği gibi temel soruların cevaplanması bekleniyor. Bu soruların cevapları doğrultusunda üçüncü adımda çalışmanın fazlarını göreceğimiz bir alt başlık açmamız gerekiyor. Bu başlıklarda çalışmaya katılan kişi sayısını, çalışma süresini ve amacı ayrıntılı şekilde görüyoruz. 

Çalışma Katılımcıları Çalışma Süresi Amaç 
Faz I  20 ila 100 sağlıklı gönüllü veya hastalığı / rahatsızlığı olan kişiler Birkaç ay İlacın güvenli olup olmadığı ve kullanılacak dozajın belirlenmesi
Faz II Hastalığı / rahatsızlığı olan yüzlerce kişiye kadar Birkaç aydan 2 yıla kadar İlacın olası olumlu-olumsuz etkilerinin belirlenmesi
Faz III Hastalığı veya rahatsızlığı olan 300 ila 3 bin gönüllü 1 ila 4 yıl Önceki çalışmalarda daha az yaygın yan etkilerin tespit edilmemiş olması ihtimaline karşı olumsuz reaksiyonların izlenmesi 
Faz IV Hastalığı / rahatsızlığı olan binlerce gönüllü İlacın piyasaya sürüldükten sonra güvenliğini ve etkinliğini izlemek 

Klinik araştırma aşamasında izlenen alt fazlar (Normal şartlarda)

Tüm bu fazların çalışma süresi sıfırdan hayatımıza giren bir ilacın sürelerini gösteriyor. Covid-19 tedavisinde denenen ilaçların çok daha hızlı denendiğini ve sonuç alındığını görüyoruz, çünkü ‘normal’ bir süreçten geçmiyoruz. 

Gelelim Covid-19 tedavisinde denenen ilaçların ne durumda oldukları kısmına. Denendiği bilinen 245 tedavi araştırması var. Bunların büyük bir bölümü ise ilaçlar. Bu ilaçlardan biri de ikincil enfeksiyonları önlemek için kullanılan bir antibiyotik. 

İlaç / Etken Madde Faz I Faz II Faz III Faz IV
Remdesivir*

(Antiviral ilaç)

x
Hidroksiklorokin

(Sıtma ilacı)

x
Klorokin

(Sıtma ilacı)

x
Favipiravir

(Antiviral ilaç)

x
Tocilizumab

(İltihaplı eklem romatizması ilacı)

x
Lopinavir + Ritonavir kombinasyonu

(HIV ilacı)

x
Oseltamivir

(Antiviral ilaç)

x
Azitromisin

(Antibiyotik)

x
Sarilumab

(İltihaplı eklem romatizması ilacı)

x

*Remdesivirin faz 3 aşaması sonuçları açıklandı ve FDA ilaç için acil kullanım izni verdi. Ancak henüz Covid-19 tedavisi için kullanımı onaylanmadı. 

Tabloda yer alan ilaçlardan bazıları Dünya Sağlık Örgütü’nün klinik deneme çalışmaları içinde yer alıyor. Bu ilaçlar dışında denenen onlarca ilaç daha var, ancak henüz tablodakiler dışında aralarından sıyrılan biri bulunmuyor. Özetleyecek olursak ilaç çalışmaları olabildiğince hızlı ilerliyor. Bu hız nedeniyle ilacın denendiği kişi sayısı ve çalışma süreleri farklılaşıyor. Ancak amaçları aynı. 

Aşı çalışmalarının süreci ve Covid-19 tedavisi için denemeler

Aşı çalışmaları da tıpkı ilaç çalışmaları gibi hızlı ilerliyor görünüyor. Ancak virüsü önleyebilecek bir aşının hayatlarımıza girebilmesi için uzun bir yolculuğu tamamlaması gerekiyor. Çünkü aşı, zaten hastalanmış insanlara değil, hastalıkla karşılaşmamış, belki de hiç karşılaşmayacak insanlara da, yani çok geniş popülasyonlara uygulanıyor ve risklerin çok daha dikkatli hesap edilmesi gerekiyor. Yine de hemen her gün bu konuda yeni adımlar atıldığı hatta bu adımların umut vaat edebileceği de konuşuluyor. Peki normal şartlarda bir aşının bulunması için hangi aşamalardan geçmesi gerekiyor, bu kadar hızlı aşı üretilebilir mi ve Covid-19’u yenebilecek aşı çalışmaları ne durumda? 

Adım 1: Keşif ve formül geliştirme fazı

İlk adım olan keşif aşaması temel laboratuvar araştırmalarını içeriyor. Bu aşamanın normal şartlarda yaklaşık iki ila dört yıl sürmesi bekleniyor. Bilim insanlarının yapacağı keşifle bir hastalığı önlemeye veya tedavi etmeye yardımcı olabilecek doğal veya sentetik antijenleri tanımlaması gerekiyor. Bu antijenler virüs benzeri parçacıklar, zayıflamış virüsler veya bakteriler, zayıflamış bakteriyel toksinleri veya patojenlerden türetilen diğer maddeleri içerebiliyor. 

Adım 2: Klinik öncesi araştırma fazı

Klinik öncesi çalışmalar, aday aşının güvenliğini ve bağışıklık tepkisi verip vermeyeceğinin değerlendirilmesini içeriyor. Bu değerlendirmeler, laboratuvar deneyleri ya da hayvan deneklerden elde edilen bilgilerle yapılabiliyor. Ortaya çıkacak sonuçlar insanlarda yaşanabilecek olası hücresel tepkiler hakkında fikir veriyor. Ayrıca araştırmanın bir sonraki aşamaya geçmesi için aday aşının güvenilir başlangıç dozu ve uygulanışına ilişkin bilgiler elde ediliyor. Fakat birçok aday aşının bu aşamadan öteye geçemediği ve gereken bağışıklık tepkisini alamadığı biliniyor. Klinik öncesi çalışmalar bir iki yıl sürüyor. Bu çalışmaların devamında ABD’de Gıda ve İlaç İdaresi’ne bir yeni ilaç (IND) başvurusu yapılması gerekiyor. Avrupa’da ise ilaç değerlendirmeleri için Avrupa İlaç Ajansı (EMA)’na başvuruluyor. 

Adım 3: Klinik araştırma fazı

Normalde araştırmacıların, bilim insanlarının aday aşı için fon sağlamak, onay almak ve sonuçları parça parça incelemek için yıllara ihtiyaçları var. Ancak içinde bulunduğumuz dönem aday aşı geliştirilebilmesi için de ‘normal’ işlemiyor. En az bir iki yıl sürmesi beklenen klinik öncesi çalışmalar, bir ay içinde tamamlanabiliyor. Üçüncü adımda bulunan klinik gelişmelere de hızla geçilmiş oluyor. Bu aşamada faz deneyleri başlıyor. 

Çalışma Katılımcıları Amaç
Faz I Yetişkin 20 ila 80 kişi (denek)  Aday aşının güvenliğini değerlendirmek ve aşının neden olduğu bağışıklık tepkisinin tipini ve kapsamını belirlemek
Faz II Yetişkin birkaç yüz kişi  Aday aşının güvenliğini, immünojenisitesini, önerilen dozları, aşılama programını ve uygulama yöntemini incelemek
Faz III Binlerce, hatta 10 binlerce kişi Bazı nadir yan etkilerin önceki evrelerdeki küçük denek gruplarında ortaya çıkmama ihtimalini değerlendirmek

Klinik Araştırma aşamasında izlenen fazlar (Normal şartlarda)

Adım 4: Aşıların Lisans Sonrası İzlenmesi

Bu aşama aşı konusunda izlenecek gerekli yasal prosedürleri içeriyor. Faz III aşamasının başarıyla tamamlanması aşının lisanslanmaya ve kullanıma hazır olduğu anlamına geliyor. Kullanıma başlandıktan sonra ise faz IV aşaması uygulanabiliyor. Faz IV’ün uygulanmasındaki amaç, nadir görülen olumsuz etkileri tespit etmek ve aşının uzun vadeli etkinliğini ve potansiyelini değerlendirmeyi amaçlamak.

Bugün aşina olduğumuz tüm aşılar, aynı aşamalardan geçerek uygulanabilir hale geldiler. Ancak Covid-19 salgını farklı bir süreç ve birkaç ayda klinik araştırma kısmına geçildiği görülüyor. Bunun en önemli sebeplerinden biri, koronavirüs ailesinden tanınan SARS ve MERS gibi hastalıklarla ilgili daha önce çalışmalar. 30 Nisan 2020 itibariyle üzerinde çalışılan 102 aday aşı olduğu biliniyor. Bu aşılardan sekizi klinik araştırma aşamasında.

Aday Aşı  Çalışan Ülke ve Kurum  Faz Çalışmanın Tahmini Bitiş Tarihi
ChAdOx1 nCoV-19 İngiltere – Oxford Üniversitesi  I-II Mayıs 2021
CTII-nCoV Çin – Biyoteknoloji Enstitüsü, Askeri Tıp Bilimleri Akademisi ve CanSino Biologics işbirliği I-II 31 Ocak 2021
INO-4800 ABD – Inovio Pharmaceuticals I Nisan 2021
ChiCTR2000031809 Çin – Wuhan Biyolojik Ürünler Enstitüsü ve Sinopharm I Kasım 2021
Covid-19-Sinovac Çin – Sinovac Biyoteknoloji I-II 13 Aralık 2020
BNT162-01 Almanya-Çin-ABD BioNTech/Fosun Pharma/Pfizer I-II
2019-nCoV Vaccine ABD – Kaiser Permanente Washington Sağlık Araştırma Enstitüsü, Ulusal Alerji ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsü ve Moderna I 1 Haziran 2021
NVX-CoV2373 ABD – Novavax ve Nucleus Mayıs ayı içinde faz I’in başlaması bekleniyor

Tabloya bakıldığında aday aşıların klinik aşama çalışmalarına geçtiği görülse de, çalışmaların tahmini bitişleri, en erken 2021 yılına tarihleniyor. Oxford Üniversitesi’nin aşıyı yıl sonuna hazırlayabilecekleri açıklamaları olsa da bu tahminin toplumdaki bulaş durumuna bağlı olarak gelişeceğini belirtiyorlar. Bulaş yüksek olursa aday aşının işe yarayıp yaramadığını görmek için birkaç ay içinde yeterli veri alınabileceği ancak bu seviye düşerse, sürenin 6 aya kadar çıkabileceği söyleniyor. Ayrıca ABD Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü Müdürü Dr. Anthony Fauci de önümüzdeki kışa aşının hazır olabileceği konusunda iyimser olduğunu söylemişti. 

Türkiye aşı ve ilaç denemelerinde nerede?

ABD ve Avrupa’da aşı çalışmalarının hız kesmeden devam ettiği ve birçok ilacı da klinik aşamalarda hızla kullandıkları görülüyor. Türkiye de çalışmaları olan ülkelerden biri. TÜBİTAK bu konuda önemli bazı çalışmalar yürütüyor. 25’i üniversite toplam 41 kuruluş ‘Covid-19 Türkiye Platformu’ çatısı altında ilaç ve aşı çalışmalarını sürdürüyor. Projelerden dokuzu ilaç çalışmasıyken sekizi de aşı çalışmasından oluşuyor. Aşı çalışmalarından biri, ODTÜ, Hacettepe ve Bilkent Üniversitesi işbirliğinde gelişiyor. Çalışmalar, Bilkent Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Öğretim Üyesi ve TÜBİTAK Covid-19 Konsorsiyumu üyesi Prof. Dr. İhsan Gürsel ve ODTÜ Biyolojik Bilimler Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mayda Gürsel önderliğinde yürütülüyor. Bu çalışmaların ise henüz keşif ve geliştirme aşamasında olduğu, ancak kısa bir süre içinde hayvan deneylerine geçilebileceği söyleniyor. Dokuz ayın sonunda ise insan çalışmalarına başlanması planlanıyor.

Bir başka çalışma Acıbadem Labcell Hücre Laboratuvarı ve Kordon Kanı Bankası Direktörü Prof. Dr. Ercüment Ovalı ve ekibine ait. Ovalı, Covid-19’a karşı bir ilacın klinik öncesi araştırmasını yapacaklarını duyurmuş ve nisan ayında o ilacın virüsü öldürmede etkili olduğunu açıklamıştı. Aynı ekibin, iki farklı aşı çalışmasının laboratuvar kısmını yani klinik öncesi araştırma kısmını tamamladıklarını hayvan deneylerine geçtiği biliniyor.

Bu gelişmelerin dışında Türkiye’de hastaların tedavisinde denenen ilaçlar da hazırladığımız tablodakilerle neredeyse aynı. Sağlık Bakanlığı’nın Covid-19 tedavisinde kullanılan ilaçları ve bu ilaçların etkileşimlerini görebildiğimiz bir raporu da bulunuyor. 

Sonuç olarak Covid-19 tedavisinde denenen birçok ilaç ve aşı çalışması var. İlaç çalışmalarında öne çıkanlardan biri Remdesivir olarak görülüyor. Aşı çalışmalarında ise Oxford Üniversitesi’nin hızlı davrandığı söylenebilir. Ancak tüm bunların sonuçları ancak aylar sonra alınabilecek. 

Kaynaklar

BBC News, Coronavirus cure: When will we have a drug to treat it?, 30 Nisan 2020

BBC Türkçe, Dornaz Alfa: Prof. Dr. Ercüment Ovalı’nın 'Covid-19 ilacı' açıklamasıyla başlayan tartışmada kim, ne dedi?, 17 Nisan 2020

BioWorld, Biopharma products in development for COVID-19

Clinical Trials, Genentech’s arthritis drug tocilizumab shows promise in Covid-19 trial, 29 Nisan 2020

Chinese Clinical Trial Registry, A randomized, double-blind, placebo parallel-controlled phase I/II clinical trial for inactivated Novel Coronavirus Pneumonia vaccine

Clinical Trials, Sarilumab COVID-19

Clinical Trials, A Study of a Candidate COVID-19 Vaccine (COV001)

Clinical Trials, A Phase II Clinical Trial to Evaluate the Recombinant Vaccine for COVID-19 

Clinical Trials, Safety, Tolerability and Immunogenicity of INO-4800 for COVID-19 in Healthy Volunteers

Clinical Trials, Safety and Immunogenicity Study of Inactivated Vaccine for Prophylaxis of SARS CoV-2 Infection

Drugbank, Chloroquine

Drugbank, Favipiravir

Drugbank, Lopinavir

Drugbank, Oseltamivir

Drugbank, Azithromycin

Drugbank, COVID-19 Information

EU Clinical Trials Register, Clinical trials for BNT162-01

EU Vaccine, Stages of vaccine development

European Medicines Agency, Overview of medicines development

European Medicines Agency, How are new medicines approved by EMA?

Euronews, Türk bilim insanından Covid-19 aşı müjdesi: 2 farklı aşı üretiminde sıra hayvan deneylerinde, 23 Nisan 2020

Evrensel, Prof. Dr. İhsan Gürsel: Virüsün gen haritası aşı çalışmalarında yol gösterecek, 20 Nisan 2020

FDA, The Drug Development Process

FDA, Step 1: Discovery and Development

FDA, Step 2: Preclinical Research

FDA, Step 3: Clinical Research

Gazete Duvar, ODTÜ, Bilkent ve Hacettepe'den ortak aşı çalışması, 8 Nisan 2020

Gilead, Gilead Announces Results From Phase 3 Trial of Investigational Antiviral Remdesivir in Patients With Severe COVID-19, 29 Nisan 2020

NIH, COVID-19, Mers & Sars

Novavax, Novavax Identifies Coronavirus Vaccine Candidate; Accelerates Initiation of First-in-Human Trial to Mid-May, 8 Nisan 2020

Pfizer, Yeni İlaç Geliştirme Süreci

Sağlık Bakanlığı, COVID-19 Tedavisinde Kullanılan İlaçlar ve İlaç Etkileşimleri, 3 Nisan 2020

Sputnik, TÜBİTAK, koronavirüs aşısı ve ilacı için tarih verdi, 25 Nisan 2020

The Hill, Fauci: Hundreds of millions of coronavirus vaccine doses may be ready by January, 30 Nisan 2020

The History Vaccine, Vaccine Development, Testing, and Regulation

The New York Times,  In Race for a Coronavirus Vaccine, an Oxford Group Leaps Ahead, 27 Nisan 2020

The Washington Post, FDA grants emergency authorization to drug for coronavirus; White House blocks Fauci from testifying before House subcommittee, 2 Mayıs 2020

TÜBİTAK, Covid-19 Türkiye Portalı

University of Oxford, Oxford COVID-19 vaccine begins human trial stage, 23 Nisan 2020

Vaccines Europe, How are vaccines developed?

WHO, Draft landscape of COVID 19 candidate vaccines, 30 Nisan 2020

WHO, “Solidarity” clinical trial for COVID-19 treatments

Kapak Görseli: Laura Kammermann

Şüpheli bilgilerden yola çıkarak veriye dayalı ve uzun soluklu bir araştırma neticesinde hazırladığımız Dosya yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.  

Kaynaklar

BBC News, Coronavirus cure: When will we have a drug to treat it?, 30 Nisan 2020

BBC Türkçe, Dornaz Alfa: Prof. Dr. Ercüment Ovalı’nın 'Covid-19 ilacı' açıklamasıyla başlayan tartışmada kim, ne dedi?, 17 Nisan 2020

BioWorld, Biopharma products in development for COVID-19

Clinical Trials, Genentech’s arthritis drug tocilizumab shows promise in Covid-19 trial, 29 Nisan 2020

Chinese Clinical Trial Registry, A randomized, double-blind, placebo parallel-controlled phase I/II clinical trial for inactivated Novel Coronavirus Pneumonia vaccine

Clinical Trials, Sarilumab COVID-19

Clinical Trials, A Study of a Candidate COVID-19 Vaccine (COV001)

Clinical Trials, A Phase II Clinical Trial to Evaluate the Recombinant Vaccine for COVID-19 

Clinical Trials, Safety, Tolerability and Immunogenicity of INO-4800 for COVID-19 in Healthy Volunteers

Clinical Trials, Safety and Immunogenicity Study of Inactivated Vaccine for Prophylaxis of SARS CoV-2 Infection

Drugbank, Chloroquine

Drugbank, Favipiravir

Drugbank, Lopinavir

Drugbank, Oseltamivir

Drugbank, Azithromycin

Drugbank, COVID-19 Information

EU Clinical Trials Register, Clinical trials for BNT162-01

EU Vaccine, Stages of vaccine development

European Medicines Agency, Overview of medicines development

European Medicines Agency, How are new medicines approved by EMA?

Euronews, Türk bilim insanından Covid-19 aşı müjdesi: 2 farklı aşı üretiminde sıra hayvan deneylerinde, 23 Nisan 2020

Evrensel, Prof. Dr. İhsan Gürsel: Virüsün gen haritası aşı çalışmalarında yol gösterecek, 20 Nisan 2020

FDA, The Drug Development Process

FDA, Step 1: Discovery and Development

FDA, Step 2: Preclinical Research

FDA, Step 3: Clinical Research

Gazete Duvar, ODTÜ, Bilkent ve Hacettepe'den ortak aşı çalışması, 8 Nisan 2020

Gilead, Gilead Announces Results From Phase 3 Trial of Investigational Antiviral Remdesivir in Patients With Severe COVID-19, 29 Nisan 2020

NIH, COVID-19, Mers & Sars

Novavax, Novavax Identifies Coronavirus Vaccine Candidate; Accelerates Initiation of First-in-Human Trial to Mid-May, 8 Nisan 2020

Pfizer, Yeni İlaç Geliştirme Süreci

Sağlık Bakanlığı, COVID-19 Tedavisinde Kullanılan İlaçlar ve İlaç Etkileşimleri, 3 Nisan 2020

Sputnik, TÜBİTAK, koronavirüs aşısı ve ilacı için tarih verdi, 25 Nisan 2020

The Hill, Fauci: Hundreds of millions of coronavirus vaccine doses may be ready by January, 30 Nisan 2020

The History Vaccine, Vaccine Development, Testing, and Regulation

The New York Times,  In Race for a Coronavirus Vaccine, an Oxford Group Leaps Ahead, 27 Nisan 2020

The Washington Post, FDA grants emergency authorization to drug for coronavirus; White House blocks Fauci from testifying before House subcommittee, 2 Mayıs 2020

TÜBİTAK, Covid-19 Türkiye Portalı

University of Oxford, Oxford COVID-19 vaccine begins human trial stage, 23 Nisan 2020

Vaccines Europe, How are vaccines developed?

WHO, Draft landscape of COVID 19 candidate vaccines, 30 Nisan 2020

WHO, “Solidarity” clinical trial for COVID-19 treatments

Kapak Görseli: Laura Kammermann