Bilim insanlarının zamanı geri almayı başardığı iddiası

İDDİA: Bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geri aldı.

YANLIŞ

İlk olarak BBC Türkçe’nin haberleştirdiği, sonrasında pek çok haber sitesi tarafından yayımlanan habere göre bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı. teyit.org’a ihbar olarak gelen bu iddia aynı zamanda bazı yabancı haber kaynaklarında da paylaşıldı.

Ancak zamanın geriye alındığı iddiası doğru değil. Çalışmada yer alan bilim insanlarından Moskova Fizik ve Teknoloji Enstitüsü (MIPT)’nden Gordey Lesovik CNN’e yaptığı açıklamada bu deneyde gerçekten zamanı tersine çevirme yeteneğine yaklaşmadıklarını söyledi. Simülasyon kelimesinin altını çizen Lesovik ancak yaptıkları deneyin önemli pratik ve teorik sonuçları olabileceğini belirtti.

Yine CNN’e konuşan Warwick Üniversitesi’nden teorik fizik alanında uzman Doçent Dr. Animesh Datta söz konusu deneyle zamanda yolculuk yapılabileceği iddiasına net olarak ‘hayır’ dedi.

MIT Technology Rewiew dergisi editörü Konstantin Kakaes de zamanın geriye çevrilmesinin gerçek dünyada mümkün olmadığını, yapılan deney kapsamında zamanda yolculuğun icat edilmediğini söylüyor. Kuantum bilgisayarla yapılan bu deneyin basit bir ifadeyle bir videoyu geri sarma işlemine benzediğini belirtiyor.

Bilimsel makaleler yayımlayan Discover Magazine’den Korey Haynes bu çalışmanın dinazorlar çağına ya da Napolyon’un zamanına gidebileceğimiz anlamına gelmediğini ifade ediyor.

Peki çalışma ne ifade ediyor?

Haber başlıklarında zamanın geriye döndürüldüğü yani bir anlamda termodinamiğin ikinci yasasının çiğnendiği söylendi. Peki termodinamiğin ikinci yasası nedir?

Termodinamiğin meşhur ikinci yasası izole sistemlerin entropisinin asla azalmayacağını söyler. Burada bahsi geçen entropi bir sistemdeki rastgelelik ve düzensizlik olarak tanımlanır. Enerjinin ve kütlenin olduğu her yerde entropi (düzensizlik) mevcuttur ve sürekli olarak evrenin toplam entropisi artar. Yani sisteme dışarıdan enerji verilmediği sürece düzen düzensizliğe, düzensizlik de kaosa dönüşür. Bunun anlamı şudur:Kırık bir bardağın durup dururken veya kırarken harcanan enerjiden daha azı kullanılarak eski haline döndürülemez. Yine aynı şekilde devrilen bir kitabı düzeltmek için devirirken harcanan enerjiden fazlasını kullanmak gerekir, potansiyel enerjinin bir kısmı ısıya dönüşmüştür ve geri getirilemez.”

Entropiyi “zaman” açısından anlatmak için sıklıkla “zamanın oku” kavramı kullanılır: zaman tek yönlüdür, her zaman geçmişten geleceğe doğru yol alır, geri döndürülemez.

13 Mart 2019 tarihinde dünyaca ünlü bilim dergisi Nature’da yayımlanan makaleye göre bilim insanları kuantum bilgisayarı kullanarak 4 aşamalı bir deney gerçekleştirdiler. Bu deneyi de bilardo topları analojisiyle açıklamaya çalıştılar. Yaptıkları deneyin kısaca masadaki üçgenin içinde yer alan topların bir vuruşla dağılması ve tekrar eski haline (üçgenin içerisine) dönmesine benzettiler. Kuantum bilgisayarındaki bir programla, bilardo topu yerine kübitlerle (kuantum bit) gerçekleştirdikleri bu işlemde kübitlerin başlangıç durumuna dönmesini sağladılar. Fakat yapılan bu deney zamanda geriye dönmek anlamına gelmiyor. Bu işlem bilgisayar ortamında gerçekleştirilen bir simülasyon ve ana hatlarıyla bir videoyu başa sarma işlemi olarak nitelendiriliyor.

Uzmanlar ne diyor?

Boğaziçi Üniversitesi Fizik Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Metin Arık gerçekleştirilen bu deneyin bilim kurgu filmlerindeki gibi bir zamanda yolculuğu mümkün kılmadığını sadece deneyde zamanın termodinamik tarafında yaşanan bir gelişme olduğunu belirtiyor ve insanların zamanda yolculuk yapmasının günümüz teknolojisiyle mümkün olmadığını da ekliyor.

Bilim ve teknoloji yazarı, fizikçi Can Gürses bilim insanlarının zamanı geri döndürdüğü haberinin doğru olmadığını, aslında olan şeyin karmaşık bir sistemin bozulan yapısını belli bir olasılıkla ilk haline geri döndürmenin başarıldığını belirtiyor.

Frankfurt İleri Araştırmalar Enstitüsü (FIAS)’nden teorik fizikçi Sabine Hossenfelder’e göre hiçbir fizikçi zamanı tersine çevirmedi, işlem belirli bir olasılıkla sistemlerin daha önce yaptıkları konfigürasyona dönebilmesi, zamanın geri dönebilmesi değil.

Teknoloji, tasarım ve sanat hakkında yazılar kaleme alan Barış Özcan da bilim insanlarının zamanı geriye almadığını, yapılanın kuantum bilgisayarını kullanarak zamanın tersine çevrilmesini simüle ettiğini söylüyor.

Sonuç olarak bilim insanlarının zamanı geriye aldığı iddiası doğru değil. Yapılan çalışma yalnızca kuantum bilgisayarıyla yapılan ve kübitlerin başlangıç düzenine geri dönme sürecinin tersine işlemesini simüle eden bir deney.

Söz konusu haberin yanlış bilgi türlerinden birisi olan “yanıltıcı başlık” olduğunu söylemek mümkün. Haberin içeriği daha önce yapılmamış önemli bir bilimsel buluşla ilgili olsa da haberin başlığında içerikten çarpıtılarak verilmiş bir ifade yer alıyor. teyit.org, 1 Mart 2019 tarihinde yayımladığı yazıda çarpıtmayı şöyle tanımlıyor:

“Gerçek anlamından saptırarak yanlışa sürükleme/yönlendirme”

Kaynaklar

BBC Türkçe, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı, 14 Mart 2019

Cumhuriyet, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı-2, 14 Mart 2019

Hürriyet, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı-3, 14 Mart 2019

NTV, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı-4, 15 Mart 2019

Independent, bilim insanları yeni çalışmalarında kuantum bilgisayarı ile zamanı tersine çevirdi, 13 Mart 2019

Express, zaman yolculuğunda çığır açan buluş: bilim insanları muazzam çalışmada zamanın okunu tersine çevirdi, 14 Mart 2019

Newsweek, bilim insanları kuantum bilgisayarda zamanı geriye aldı, 13 Mart 2019

Cosmopolitan, ‘geleceğe dönüş’ filmi gerçek oldu, 13 Mart 2019

CNN, bilim adamları zamanın nasıl tersine çevrileceğini öğreniyor--teoride, 14 Mart 2019

Technology Rewiew, Hayır, bilim insanları kuantum bilgisayarla zamanı geriye almadı, 14 Mart 2019

Discover Magazine, bilim insanları IBM’in kuantum bilgisayarını kullanarak zamanı geriye aldı, 13 Mart 2019

Nature, söz konusu çalışma, 13 Mart 2019

Wikipedia, termodinamiğin ikinci yasası

Wikipedia, entropinin tanımı

Boston University, entropy and the second law, 12 Aralık 1999

Matematiksel, entropi ve dermodinamiğin meşhur ikinci yasası, 11 Ekim 2017

Wikipedia, kübit nedir?

Boğaziçi Üniversitesi, zaman makineleri gerçek mi oluyor?, 21 Mart 2019

Twitter, Can Gürses’in twiti, 14 Mart 2019

Frankfurt Institute for Advanced Studies, Dr.Sabine Hossenfelder biyografisi

Barış Özcan, bilim insanları zamanı geriye aldı mı?, 17 Mart 2019

teyit.org, sözlük: yanlış bilginin en yaygın 7 türü, 01 Mart 2019

Kaynaklar

BBC Türkçe, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı, 14 Mart 2019

Cumhuriyet, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı-2, 14 Mart 2019

Hürriyet, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı-3, 14 Mart 2019

NTV, bilim insanları kuantum bilgisayarı ile yapılan deneyde zamanı geriye aldı-4, 15 Mart 2019

Independent, bilim insanları yeni çalışmalarında kuantum bilgisayarı ile zamanı tersine çevirdi, 13 Mart 2019

Express, zaman yolculuğunda çığır açan buluş: bilim insanları muazzam çalışmada zamanın okunu tersine çevirdi, 14 Mart 2019

Newsweek, bilim insanları kuantum bilgisayarda zamanı geriye aldı, 13 Mart 2019

Cosmopolitan, ‘geleceğe dönüş’ filmi gerçek oldu, 13 Mart 2019

CNN, bilim adamları zamanın nasıl tersine çevrileceğini öğreniyor--teoride, 14 Mart 2019

Technology Rewiew, Hayır, bilim insanları kuantum bilgisayarla zamanı geriye almadı, 14 Mart 2019

Discover Magazine, bilim insanları IBM’in kuantum bilgisayarını kullanarak zamanı geriye aldı, 13 Mart 2019

Nature, söz konusu çalışma, 13 Mart 2019

Wikipedia, termodinamiğin ikinci yasası

Wikipedia, entropinin tanımı

Boston University, entropy and the second law, 12 Aralık 1999

Matematiksel, entropi ve dermodinamiğin meşhur ikinci yasası, 11 Ekim 2017

Wikipedia, kübit nedir?

Boğaziçi Üniversitesi, zaman makineleri gerçek mi oluyor?, 21 Mart 2019

Twitter, Can Gürses’in twiti, 14 Mart 2019

Frankfurt Institute for Advanced Studies, Dr.Sabine Hossenfelder biyografisi

Barış Özcan, bilim insanları zamanı geriye aldı mı?, 17 Mart 2019

teyit.org, sözlük: yanlış bilginin en yaygın 7 türü, 01 Mart 2019