Bastırılmış bir deneyim: Allende ve Şili

Salvador Allende iktidarı, 11 Eylül 1973’te General Augusto Pinochet tarafından bir darbeyle sona erdi. Yalnızca üç yıl süren bu iktidar, görece kısa ömrüne karşın, toplumsal alanda birçok köklü değişime neden oldu. Sağlık alanında ise Küba ve Sovyetler Birliği gibi uzun deneyimlerdekine benzer yoğunlukta olmasa da, bu alanlardan biriydi. 

Salvador Allende, öğrencilik yıllarındaki siyasi faaliyetleri nedeniyle iki kez tutuklanmış ve okuldan kovulmuştu. Aftan yararlanarak Şili Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne döndü; 1932 yılında mezun oldu. Mezuniyet sonrası Valparaiso’da bulunan hastanelerde “sicili” nedeniyle hekim olarak görev yapamadı, patoloji asistanı olarak çalışmaya zorlandı. 

Rudolf Virchow’un 19. yüzyıldaki çalışmaları Latin Amerika’daki halk sağlığı yaklaşımını epey etkilemişti. Allende de bundan bağımsız değildi. Patoloji bölümünde çalışırken Virchow’un hastalıkların oluşum nedenlerine ilişkin sosyoekonomik görüşlerinden etkilenmişti. Ertesi yıl Jose Vizcarra ile birlikte “Ulusal Sağlık Sisteminin Yapısı” (Estructura de la Salubridad Nacional) kitabını yazarak Şili’deki sağlık sistemini inceledi. Bundan beş yıl sonra gerçekleşecek seçimlerde sol ve sosyalist çevreler başarı kazanmış, 1938’de ise Halk Cephesi hükümeti kurulmuştu. Dr. Salvador Allende, 1939 yılında Sağlık Bakanı olarak başladığı görevini, 1942 yılına kadar sürdürdü. Allende aynı yıl “Şili’nin Medikososyal Gerçekliği” (La Realidad Médico-Social Chilena) başlıklı raporunu yayınlayarak ülkedeki sağlık sorunlarının nedenlerini tartışmıştı. Herkese ücretsiz tıbbi bakım sağlamak üzere gerekli reformları gerçekleştirmek amacıyla, 1950’de Şili Ulusal Sağlık Hizmeti Yasasını hazırladı. Allende, Sovyetler Birliği’yle benzer bir tutum alarak, hastalıkların ardında yatan sosyoekonomik nedenleri anlamaya çalıştı, iyileştirilmeleri için çabaladı. Farmasötik üretim ve fiyat kontrolü vasıtasıyla dışa bağımlılığı azaltmaya çalıştı.

Allende, 15 yaş altındaki bütün çocuklara, hamile ve emziren kadınlara başka sosyalist ülkelerdeki gibi günde yarım litre ücretsiz süt dağıtımı örgütledi. Sağlık hizmetlerinin daha fazla insana ulaşması, hiçbir ücret ödemeden muayene ve tedavi imkanı yarattı. Dr. Akalın, Allende iktidarıyla birlikte altı yılı kapsayacak şekilde hazırlanan sağlık planının amacını şu sözlerle açıklıyor: “Sağlık planı, sağlık hizmetlerinde ağırlığın önleyiciliğe ve ayakta bakım hizmetlerine verilmesini, kırsal kesime sağlık hizmeti götürülmesini, sağlıkçı olmayan gönüllülerin eğitilerek sağlık hizmetlerinde kullanılmasını, sağlık konseyleri kurularak sağlık hizmetlerine toplum katılımının sağlanmasını içeriyordu.” Bu dönemde Allende’ye, bir zamanlar başkanlığını da yaptığı Şili Tabipler Birliği tarafından halk sağlığına katkıları nedeniyle ödül verildi.  

Yalçın, 30 Ekim 2019’da Oda TV’de yayınlanan “Size avuç avuç ilaç yutturmak için” başlıklı yazısında Şili’deki askeri darbenin ardından, ‘doktorların tabip odalarına üye mecburiyeti kaldırılarak sağlık sistemi üzerindeki hekimlerin’ etkinliklerinin azaltıldığını belirtiyor. Bu ‘etkinliklerin’ hangi bağlamda ve ne düzeyde azaldığını belirtmiyor olsa da, farklı çalışmalarda Şili ve Tabipler Odası (Colegio Medico) etkisinden söz ediliyor. Bunlardan biri Dr. Akalın’ın Şili’deki deneyime baktığı çalışma: “Şili Dersleri”. Dr. Akalın, Allende iktidarı sırasında istifa eden 350 doktordan bahsederek süreci, “Allende’nin sağlık politikalarını uygulamaya başlamasıyla birlikte, Halk Birliği hükümetinin birinci yılı dolmadan, 350 kadar hekim ‘artık bu ülkede hekimlik yapılamaz’ diyerek Şili’yi terk etti. Allende yönetimi bu hekimlerin ülkeyi terk etmelerini engellemek için herhangi bir girişimde bulunmadı, fakat bu açığı Arjantin, Uruguay ve İspanya’dan gelen göçmen hekimlerle kapatmaya çalıştı” diye açıklıyor. O dönem Şili’de aktif olarak görev yapan 5 bin 572 hekim vardı. Hükümet, istifaların ardından Arjantin, Uruguay ve İspanya’dan gelecek yabancı hekimlerin lisanslanması için Tabipler Odasıyla irtibata geçti. Tabipler Odası ise elindeki tüm imkanlarla bunu engellemeye çalışarak, yabancı hekimlerin lisans taleplerini ve üyeliklerini kabul etmedi. Şili Sağlık Emekçilerini Koruma Komitesi (Emergency Committee to Save Chilean Health Workers), Şubat 1974’de New York Times gazetesine bir ilan vererek, “Allende’nin hekimlerin profesyonel statülerini yitirecekleri kamusal bir sağlık sistemi” planladığını söyledi. Yalçın’ın mantığıyla bakarsanız, Pinochet’in Allende’ye karşı kullanılan Tabipler Odası “vesayetini” yıktığını bile söyleyebilirsiniz. Başka bir yerden yaklaşırsanız ise, “Allende ve Pinochet, ikisi de hekimlerin profesyonel statülerini engellemeye çalıştı. Biri başarısız, biri başarılı oldu” veya “Allende, hekimlerin statülerini yitirmesini planlarken bunu gerçeğe dönüştüren Pinochet oldu” diyebilirsiniz. Yalçın’ın iddialarının açık uçluluğu istediğiniz yerden okumanızı sağlayabiliyor.  

Sağlık bu deneyimlerde nötr bir alan değildi 

Peki Sovyetler Birliği, Küba ve Şili’deki sosyalist deneyimler bize sağlık politikalarıyla ilgili neyi gösteriyor? Bu üç deneyiminin ortak yanının, modern tıp ya da aşı karşıtlığı olduğu iddia edilebilir mi? Konuları bağlamından kopararak böyle bir iddiada bulunabilirsiniz. Yalçın da Kara Kutu-Yüzleşme Vakti isimli kitap boyunca bunu yapıyor. Bu üç deneyimin farklı bir dünya tahayyülüne sahip olduğunu, bu nedenle örgütlendiklerini anlamamız gerek. Sosyalist deneyimler için sağlık nötr bir alan değildi. Aksine, piyasa ilişkilerinin ve sosyoekonomik eşitsizliklerin en görünür olduğu alanlardan biriydi. Bu nedenle önleyici sağlık hizmetlerine ağırlık verilmiş, ilaç sektörü “kamu yararı” doğrultusunda hareket etmiş, mesleki ve toplumsal eğitim ise bu doğrultuda şekillenmişti. 

Sovyetler Birliği, Küba ve Şili’de tıp eğitimi bu vizyonla yeniden oluşturulmuş, en azından bu planlanmıştı. Önceki deneyimlerin aksine tıp eğitimi almanın yolu toplumsal sınıfların en alt tabakası için dahi olanaklı kılınmaya çalışılmıştı. Bu tecrübelerde  hastalıklar sadece biyolojik nedenlere sahip değil. Altta yatan sosyoekonomik nedenlere odaklanarak sorunları ortadan kaldırmayı hedeflediler. Özellikle bolca bağlamından kopartılan Şili-Virchow örneğinde de bunu görebiliriz.

#SalgınVar okuma rehberi

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitap hakkındaki çalışmaya dair Teyit ekibi tarafından yayınlanan 63 yazı bu rehberde yer alıyor.

Komplo teorileri hakkındaki yazıları okuyarak kitabın içinde düşülen genel yanılgıları anlayabilirsiniz: 

Manisalı eczacıları kim öldürdü?

Komplo Teorileri I: Aşırı şüpheci tutum etrafımızı sardığında

Komplo Teorileri II: Bilimsel görünme çabası

Komplo Teorileri III: Sağlığımızı korumak için ne yapabiliriz?

Bu bölümdeki yazılar Kara Kutu’nun yazım sürecine mercek tutuyor. Kitaptaki kaynak gösterimi, izlenen metodoloji ve tespit edilen intihaller sizi şaşırtabilir. Ayrıca kitapta yer alan ve Yalçın’ın konuşmalarından hareketle oluşturulan safsatalara ve daha fazlasına göz atabilirsiniz: 

Kara Kutu’nun yöntemi – I: Nasıl yazıldı? Nasıl basıldı?

Kara Kutu’nun yöntemi – II: Kaynakça nasıl hazırlanmış?

Kara Kutu’nun yöntemi – III: 30 farklı kaynaktan yapılan intihaller

Korelasyon nedensellik değildir

Kara Kutu’nun ‘kozmik’ odasındaki’ intihaller

Safsatalar I: Komplo teorilerini safsatalar ile süslemek

Safsatalar II: Hatalı akıl yürütmenin kitabı

Özellikle ‘doğallık safsatasını’ özümsedikten sonra homeopati üzerine iddiaları inceleyebilirsiniz:  

Homeopati: Sulandırılmış Tıp

Kapitalizm homeopatiyi teğet mi geçti? Sektöre genel bakış

ABD’deki en büyük kütüphanelerin homeopati okullarıyla ilişkisi olduğu iddiası dayanaksız

İDDİA 1: Patofizyoloji kürsülerinin 12 Eylül’den sonra kapatıldığı ve yıllardır bu dersin verilmediği iddiası

Türkiye’de tıp eğitimi nasıl kurumsallaştı?

Rockefeller’ın -muhtemelen- girmekte zorlanacağı diyarlarda modern tıp ve tıp müfredatı: Kuzey Kore örneği

Kara Kutu: Yüzleşme Vakti isimli kitabın üçüncü ve dördüncü bölümlerinde yer alan iddiaların ele alındığı yazılar bu bölümde: 

İDDİA 2: ABD ve Avrupa’da Augmentin’in evcil hayvanlarda kullanımının yasaklandığı iddiası

İDDİA 3: 12 yaşındaki her çocuğun kolesterol ilacı alması tavsiye edilmiyor

İDDİA 4: İlaçların farklı ülkelerde daha ucuz olmasının nedeni fiyat politikaları

İDDİA 5: Yan etkileri olan serzone isimli ilacın ‘henüz’ toplatıldığı iddiası

İDDİA 6: Bazı psikiyatrik hastalıklar piyasayı canlandırmak için mi uyduruldu?

İDDİA 7: Beyindeki organik değişimler mutasyon anlamına mı geliyor?

İDDİA 8: Gebelikte antidepresan kullanımının bebekte otizm riskini artırdığı iddiası

İDDİA 9: Serotonin ile depresyon arasında ilişki yok mu?

İDDİA 10: Sadece çocuklar üzerinde ve belli bir evre için yapılan araştırmanın sonuçları genellenebilir mi?

İDDİA 11: ABD’deki yaygın ölüm sebepleri arasında ilaç yan etkilerinin dördüncü sırada olduğu iddiası

Aşılar kitapta önemli bir yer tutuyor. Çalışmamızın önemli bir kısmı, bu nedenle aşılar hakkındaki iddialara ayrıldı:  

Aşılar bağışıklığı zayıflatıyor mu? Vücudumuzun ‘askerleri’ nasıl çalışıyor?

Aşılarda bulunan maddeler o kadar ‘korkutucu’ mu?

Aşılar etkisiz mi?

Sürü bağışıklığı: ‘Benim çocuğum istersem aşılatmam’ denebilir mi?

KONDA: ‘Aşı zorunlu olmamalı diyenlerin önemli bir kısmı uluslararası şirketlerin bizi hasta etmek istediğini düşünüyor’

Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de aşı çalışmaları

İDDİA 12: Türkiye’de ilk aşı kampanyasının 1985’te yapıldığı iddiası

İDDİA 13: Türkiye’de zorunlu aşı uygulaması olduğu iddiası

İDDİA 14: Menenjit aşısının 2013 yılında aşı takvimine eklendiği iddiası

İDDİA 15: Almanya’daki zorunlu kızamık aşısı yasasının ‘kıl payıyla’ kabul edildiği iddiası

İDDİA 16: Almanya’da çocuk doktorlarının yüzde 92’si çocuğunu aşılatmıyor iddiası

Finlandiya İngiltere İrlanda Hollanda ve İsveç’te aşıların zorunlu olmaması ne anlama geliyor?

İDDİA 17: FDA’da görevli Morris’in grip aşısı hakkındaki açıklamayı 2009’da yaptığı iddiası

İDDİA 18: İsrail’de hiç aşı yapılmadığı iddiası

Wakefield I: Aşı ve otizm arasındaki ilişki olduğu iddiaları nereden çıktı?

Wakefield II: Kızamık virüsü için aşı patenti almış

Wakefield III: Otizmli ailelerin avukatlarından para aldı

Aşı ve otizm arasında bağ olduğu tartışmalarını kimler kitleselleştirdi?

Aşı otizm arasında bağ olduğunu söyleyenlerin bilimsellik iddiası

Bugün 50’lerinde olanların çocukluğunda çevrelerinde otizmli çocuk yok muydu? 

İDDİA 19: İki yaşındaki bir çocuğun enjeksiyon yoluyla aldığı civa miktarı 100 gramdan 237 grama yükseldi iddiası

İDDİA 20: Neil Z. Miller aşı karşıtı derneklerle ilişkili

İDDİA 21: Houweling makalesinde aşıların zararlarından bahsetmiyor

İDDİA 22: Prof. Dr. Claire-Anne Siegrist aşının uzun dönemdeki faydalarının bilindiğini belirtiyor

İDDİA 23: Kızamık aşısının kadınların yüzde 55’inde romatoit artrit gelişmesine neden olduğu iddiası

İDDİA 24: Boğmaca aşısından sonra bebeklerin normalden yedi kat daha fazla hayatını kaybettiği iddiası

Difteri tetanoz ve boğmaca aşılarının ani bebek ölümü vakalarıyla bağlantısı yok

İDDİA 25: Aşıların kısırlığa neden olduğunu gösteren bir kanıt yok

İDDİA 26: Aşılarda kullanılacak antijenleri patent sınırlamaları mı belirliyor?

İDDİA 27: Gluten ve kazeinin otizme yol açtığını gösteren bulgu yok

Aşı üretimi kâr maksimizasyonuna dayanıyor ve bu halk sağlığını tehdit ediyor

Facebook’un reklam politikası Kara Kutu’daki aşı karşıtı iddiaların yayılımını engelledi mi?

Son olarak Kara Kutu’da modern tıbbın karşısına anti kapitalizmin konduğunu görüyoruz. Tıp ve anti kapitalizm ilişkisine dair yazılar aşağıdaki gibi:

Sosyalist deneyimlerde modern tıp: Sovyetler Birliği

Tıbbi enternasyonalizm: Küba

:point_right::skin-tone-2: Bastırılmış bir deneyim: Allende ve Şili

Şüpheli bilgilerden yola çıkarak veriye dayalı ve uzun soluklu bir araştırma neticesinde hazırladığımız Dosya yazısını sonuna kadar okuduğunuz için teşekkürler.

Bu kategorideki yazılarımızı daha hızlı sürede hazırlamamız ve daha fazla kişiye ulaştırabilmemiz için bizi Patreon sayfamızdan destekleyebilirsiniz.  

Kaynaklar

Waitzkin ve diğerleri, Social Medicine Then and Now: Lessons From Latin America, 2001

Tedeschi ve diğerleri, Salvador Allende: Physician, Socialist, Populist, and President, 2003

Am J Public Health, History of the health care system in Chile, 1977

M. Akif Akalın, Şili Dersleri, 2019

Samuel Wolfe, Organization of Health Workers and Labor Conflict